Ιστορία
Ένα απρόσμενο αρχείο αρχαίου DNA έδωσε στους επιστήμονες τη δυνατότητα να ακολουθήσουν την πορεία της ευλογιάς των προβάτων μέσα σε περίπου 3.500 χρόνια.
Το γενετικό υλικό του ιού εντοπίστηκε σε περγαμηνές που χρησιμοποιήθηκαν για την κατασκευή μεσαιωνικών χειρογράφων, αποκαλύπτοντας στοιχεία για την εξέλιξη μιας ασθένειας που προσβάλλει τα πρόβατα εδώ και χιλιετίες.
Η διεθνής ερευνητική ομάδα εντόπισε γενετικό υλικό του ιού σε χειρόγραφα που χρονολογούνται από τον 8ο έως τον 14ο αιώνα μ.Χ.
Οι περγαμηνές είχαν κατασκευαστεί από δέρματα διαφορετικών ζώων, μεταξύ άλλων προβάτων, αιγών και μόσχων.
Συνολικά, οι επιστήμονες κατάφεραν να ανακτήσουν 21 γονιδιώματα του ιού, με τις χρονολογίες των δειγμάτων να εκτείνονται από περίπου το 1700 π.Χ. έως το 1917 μ.Χ.
Τα στοιχεία αυτά συγκρίθηκαν με αρχαιολογικά ευρήματα και σύγχρονα στελέχη, επιτρέποντας την ανασύνθεση της εξελικτικής ιστορίας του παθογόνου.
Η γόμα που αποκάλυψε το αρχαίο DNA
Το εντυπωσιακό στοιχείο της έρευνας είναι ο τρόπος με τον οποίο συλλέχθηκε το γενετικό υλικό. Οι ερευνητές δεν χρειάστηκε να καταστρέψουν τις πολύτιμες περγαμηνές. Αντίθετα, χρησιμοποίησαν γόμα και έτριψαν απαλά την επιφάνειά τους.
Τα μικροσκοπικά υπολείμματα που συγκεντρώθηκαν από τη διαδικασία εξετάστηκαν στη συνέχεια στο εργαστήριο και σε ορισμένες περιπτώσεις περιείχαν ίχνη αρχαίου DNA.
Η τεχνική αυτή έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς παρόμοιες διαδικασίες χρησιμοποιούνται ήδη από συντηρητές για τον καθαρισμό παλαιών χειρογράφων. Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και υλικό που θεωρείται κατάλοιπο μιας διαδικασίας συντήρησης μπορεί να περιέχει σημαντικές πληροφορίες για την ιστορία των ασθενειών.
Και η ίδια η παραγωγή των περγαμηνών δίνει μια νέα διάσταση στην ανακάλυψη. Ένα μεγάλο μεσαιωνικό βιβλίο μπορούσε να απαιτήσει δέρματα από δεκάδες ζώα. Έτσι, ένα χειρόγραφο δεν αποτελεί μόνο ένα αντικείμενο που καταγράφει την ανθρώπινη ιστορία, αλλά μπορεί παράλληλα να διατηρεί γενετικά ίχνη από ολόκληρα κοπάδια.
Η ασθένεια έχει ρίζες στην Εποχή του Χαλκού
Η μελέτη δεν περιορίστηκε στα χειρόγραφα. Οι ερευνητές εξέτασαν επίσης αρχαιολογικά κατάλοιπα, μεταξύ των οποίων δόντια προβάτων, καθώς και σύγχρονα στελέχη του ιού.
Τα δεδομένα δείχνουν ότι η ευλογιά των προβάτων πιθανότατα διαφοροποιήθηκε από συγγενείς ιούς ήδη κατά την πρώιμη Εποχή του Χαλκού, περίπου το 3000 π.Χ.
Η περίοδος αυτή συμπίπτει με την εντατικοποίηση της εκτροφής προβάτων. Η αύξηση του μεγέθους των κοπαδιών και η συγκέντρωση περισσότερων ζώων σε περιορισμένους χώρους θα μπορούσαν να δημιουργήσουν ευνοϊκές συνθήκες για τη μετάδοση και την προσαρμογή των ιών.
Ένα ακόμη εύρημα που ξεχωρίζει αφορά τη γενετική σταθερότητα του ιού.
Σε αντίθεση με τον ιό της ανθρώπινης ευλογιάς, το γονιδίωμα της ευλογιάς των προβάτων φαίνεται να έχει παραμείνει σχετικά σταθερό στο χρονικό διάστημα που καλύπτουν τα διαθέσιμα αρχαία δείγματα.
Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι σημαντικές αλλαγές μπορεί να είχαν πραγματοποιηθεί πολύ νωρίτερα, πριν από την περίοδο για την οποία υπάρχουν σήμερα διαθέσιμα αρχαία γονιδιώματα.
Η συγκεκριμένη έρευνα δείχνει παράλληλα ότι οι παλιές περγαμηνές μπορούν να αποτελέσουν μια διαφορετική μορφή «χρονοκάψουλας». Εκτός από κείμενα, εικόνες και στοιχεία για τον πολιτισμό κάθε εποχής, ενδέχεται να διατηρούν γενετικά ίχνη μικροοργανισμών που επηρέασαν ανθρώπους και ζώα στο παρελθόν.
Η αξιοποίηση χειρογράφων από βιβλιοθήκες και ιστορικά αρχεία θα μπορούσε έτσι να προσφέρει νέα δεδομένα για την εξέλιξη των ζωικών ασθενειών και τη σχέση τους με την ανάπτυξη της κτηνοτροφίας.
