Όταν στις 25 Μαΐου του 1963 στην Αντίς Αμπέμπα υπογράφηκε η ίδρυση του Οργανισμού Αφρικανικής Ενότητας (OAU) –η μετέπειτα Αφρικανική Ένωση (AU)– με σκοπό την οικονομική και πολιτική ολοκλήρωση της Αφρικής, οι ιδρυτές της Οργάνωσης δεν θα μπορούσαν να φανταστούν πόσο ουσιαστικό θα ήταν το παρακάτω απόφθεγμα –του γεννημένου το 1960 συγγραφέα– Sami Tchak: «Πότε θα σταματήσουμε να θεωρούμε το παρελθόν των άλλων ως δικό μας μέλλον;».
Η φράση του, μετά από χρόνια, διευκρίνισε έναν από τους βασικούς λόγους, για τους οποίους δεν έχει ακόμα επιτευχθεί το όραμα των ιδρυτών της ΟΑΕ.
1963-2013
Οι αποικιοκρατικές δυνάμεις που συμμετείχαν στο Συνέδριο του Βερολίνου το 1884, ενδιαφερόμενες μόνο να ικανοποιήσουν την ιμπεριαλιστική τους λαιμαργία, δημιούργησαν ένα τεχνητό πλαίσιο το οποίο παρουσιάζεται μέχρι και σήμερα σε κάθε πτυχή της αφρικανικής πραγματικότητας.
Οι χώρες και τα σύνορα που διαμορφώθηκαν έκτοτε δεν έχουν –ως επί το πλείστον– ενιαίο εθνικό, πολιτισμικό ή θρησκευτικό χαρακτήρα, ενώ η ανομοιόμορφη κατανομή εξουσίας (π.χ. Νότια Αφρική, Ρουάντα κ.α.) και η παρεμβατικότητα των υπερδυνάμεων κατά περιόδους, δεν επέτρεψαν σε μεγάλο βαθμό τη σταδιακή γένεση ενιαίας ταυτότητας στην πλειονότητα των χωρών. Δημιουργήθηκαν –μετά το τέλος της αποικιοκρατίας– οι προϋποθέσεις αστάθειας μέσω εθνοτικών και πολιτικών διαφωνιών, οδηγώντας σε ένα οδυνηρό status quo (οικονομική στασιμότητα→ φτώχεια→ λοιμοί).
Τα ιστορικά γεγονότα, άλλωστε, μαρτυρούν τη συγκεκριμένη οπτική. Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου (έως το 1991) και οι ΗΠΑ και η ΕΣΣΔ μετέφεραν την αντιπαλότητά τους στην Αφρική. Σημαντικότερες εστίες πολέμου αποτέλεσαν η Αγκόλα, η Αιθιοπία, το Κονγκό και η Μοζαμβίκη μεταξύ άλλων. Οι συρράξεις αυτές μπορεί να έχουν τελειώσει, αλλά δυστυχώς τα όπλα παρέμειναν και συνεχίζουν να τροφοδοτούν την εγκληματικότητα, την τρομοκρατία και τους εμφυλίους.
Παράλληλα, στη μετα-ψυχροπολεμική εποχή η Αφρική βρέθηκε μπροστά σε μια σειρά από πολύ σημαντικές προκλήσεις και γεγονότα. Στη Νότια Αφρική, στις 10 Μαΐου του 1994, ο Νέλσον Μαντέλα ανέλαβε την Προεδρία της χώρας οριστικοποιώντας το τέλος του Απαρτχάιντ. Την ίδια περίοδο βέβαια στη Ρουάντα, η ανομοιομορφία στην κατανομή εξουσίας οδήγησε αυτή τη φορά σε τραγικά γεγονότα με τη γενοκτονία των Τούτσι.
Οι Τούτσι αποτελούσαν μειονότητα που είχε την εξουσία της χώρας κατά την αποικιοκρατία, την οποία έχασαν μετά από επανάσταση το 1959, δημιουργώντας εντάσεις που εξελίχθηκαν στα μετέπειτα δραματικά γεγονότα.
Ταυτόχρονα, κατά τις δεκαετίες του ‘90 και του 2000 διεθνοποιείται το οργανωμένο έγκλημα στην Αφρική. Οργανώνονται κυκλώματα συστηματικής απάτης (τα γνωστά «Nigerian Prince» Scams), η Δυτική Αφρική γίνεται πύλη εισόδου και διανομής ναρκωτικών από τη Νότια Αμερική και τόπος παραγωγής μεθαμφεταμίνης, ενώ το λαθρεμπόριο φαρμάκων, τσιγάρων, προϊόντων άγριας φύσης και η διακίνηση τοξικών αποβλήτων εντείνουν τα προβλήματα. Παράλληλα, μεγάλες διαστάσεις αποκτά και το human trafficking, που αφορά την καταναγκαστική εργασία και τη σεξουαλική εκμετάλλευση.
Το 2006 έρχεται στο προσκήνιο η Al Shabaab στο Κέρας της Αφρικής, κάνοντας ευρύτερα γνωστό το ζήτημα της τρομοκρατίας (AQIM, Boko Haram στη Νιγηρία). Οι τρομοκρατικές οργανώσεις επιβιώνουν μέσω του δικτύου που παρέχει το οργανωμένο έγκλημα, συμμετέχοντας στις παράνομες δραστηριότητες που προαναφέρθηκαν.
Η Al Shabaab έχει παρακρατική δράση στη Σομαλία, στην οποία βρήκε γόνιμο έδαφος λόγω του εμφυλίου πολέμου που επικρατεί από το 1991. Η Σομαλία, μάλιστα, βιώνει τη μάστιγα και της πειρατείας που ταλαιπωρεί όχι μόνο την ίδια, αλλά και το σύνολο της ηπείρου με την εικόνα ανασφάλειας που της προσδίδει.
2013-Σήμερα
Οι παραπάνω εξελίξεις οδήγησαν την Αφρικανική Ένωση σε μια στροφή ορόσημο το 2013, με την παρουσίαση της Agenda 2063. Η Agenda 2063 αποτελεί ένα σχέδιο ανάπτυξης που θα καταστήσει την Αφρικανική Ένωση ως μια ολοκληρωμένη, ευημερούσα και ειρηνική δύναμη του 21ου αιώνα, εφόσον επιτευχθεί.
Παρά την όποια πρόοδο όμως, η ήπειρος παραμένει κατακερματισμένη σε σημαντικό βαθμό, με τα κράτη-μέλη να έχουν αντίρροπες τάσεις και στόχους τόσο πολιτικά, όσο και στον τομέα των εταίρων. Η επιρροή τρίτων κρατών έχει διαδραματίσει σημαντικότατο ρόλο στα πολιτικά τεκταινόμενα της Αφρικής, ενώ παρατηρείται η είσοδος νέων «παικτών» την τελευταία δεκαετία.
Η Γαλλία παραμένει αρκετά ενεργή, ασκώντας επιρροή και μέσω του Φράγκου CFA, που χρησιμοποιείται σε 14 χώρες της Αφρικής. Βέβαια, η Γαλλία δεν είναι πλέον ο μεγαλύτερος εμπορικός εταίρος στις χώρες της λεγόμενης Francafrique, ενώ το αντί-γαλλικό συναίσθημα έχει ισχυροποιηθεί στις χώρες αυτές (π.χ. Μπουρκίνα Φάσο). Η οπισθοχώρηση, πλέον, της Γαλλίας και γενικότερα της Ευρωπαϊκής Ένωσης γίνεται σε μια κρίσιμη καμπή.
Την οπισθοχώρηση αυτή έχει εκμεταλλευτεί πλήρως η Κίνα, που έχει αναδειχθεί ως ο μεγαλύτερος εμπορικός εταίρος στην Αφρική, ενώ παράλληλα έχει συνεισφέρει στην κατασκευή υποδομών (δρόμων, αεροδρομίων, λιμανιών, ενεργειακών έργων κ.λπ.) με την παροχή εργατικού δυναμικού και δανείων, τα οποία βέβαια ενδέχεται να λειτουργήσουν ως μοχλός για την επίτευξη ευρύτερων γεωπολιτικών στόχων μελλοντικά. Σε δεύτερο επίπεδο, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα αποτελούν πλέον σημαντικό επενδυτή στις υποδομές και την ενέργεια, ενώ η Τουρκία δημιούργησε ένα σημαντικό στρατιωτικό και οικονομικό δίκτυο για την ενίσχυση των γεωπολιτικών της συμφερόντων (κυρίως σε Λιβύη και Σομαλία, αλλά και με δραστηριοποίηση σε δεκάδες άλλες χώρες).
Από πλευράς της, η Ρωσία έχει σημαντική στρατιωτική και παραστρατιωτική δραστηριότητα στις χώρες του Σαχέλ, όπως το Μάλι και τον Νίγηρα, αλλά και τη Λιβύη. Τέλος, η επιρροή των ΗΠΑ έχει περιοριστεί σε πολλές χώρες της αφρικανικής ηπείρου, λόγω της αδύναμης οικονομικής ανάμειξης –σε σχέση πάντα με την Κίνα που επενδύει με κρατικό σχεδιασμό– και έχουν λάβει έναν δευτερεύοντα ρόλο που βασίζεται κυρίως στην ήπια δύναμη (οικονομική αρωγή και πολιτισμικά μέσα όπως social media και κινηματογράφος).
Αυτό το μείγμα παρεμβατισμού και συρράξεων, όπως αναλύθηκαν και προηγουμένως, κλήθηκε να επιλύσει η Αφρικανική Ένωση με την Agenda 2063. Αρχική επιδίωξη του προγράμματος ήταν η επίτευξη της ειρήνης, γι’ αυτό και υιοθετήθηκε ένα σχέδιο αφοπλισμού ως το 2020, γνωστό ως «Silencing the Guns in Africa», το οποίο παρατάθηκε έως το 2030. Τη δεδομένη στιγμή ο στόχος αυτός μοιάζει απατηλός, με την ήπειρο να αντιμετωπίζει μεγάλο αριθμό εμφυλίων συρράξεων και πολέμων, με τις περιπτώσεις του Σουδάν, της Λαϊκής Δημοκρατίας του Κονγκό και της Σομαλίας να ξεχωρίζουν.
Το μέλλον
Αρχικά, οραματιζόμενοι το μέλλον της Αφρικής, όλοι οι μη-Αφρικανοί θα πρέπει να αποφύγουμε εντελώς την ευρωκεντρική οπτική, σεβόμενοι την αφρικανική ιστορία, τις διαφορετικές κουλτούρες και τους πολιτισμούς πριν την αποικιοκρατία (όπως η Αυτοκρατορία της Γκάνα, το Βασίλειο του Μάλι, το Βασίλειο της Αιθιοπίας κ.α.). Γιατί αντίστοιχα, θα ήταν σαν ο κόσμος να παρατηρεί και να αντιλαμβάνεται την Αρχαία Ελλάδα μέσα από τα μάτια του Ξέρξη.
Σήμερα Αφρικανοί στοχαστές και διανοούμενοι, όπως ο Felwine Sarr ή ο Achille Mbembe, θέτουν ένα πολιτισμικό πλαίσιο, ώστε μετέπειτα να μπορούν να υλοποιηθούν και πρακτικές προτάσεις. Συγκεκριμένα, ο αφροπολιτισμός που προτείνει ο Mbembe, μέσω δημιουργίας κέντρων πολιτισμού (hubs) στις μητροπόλεις της ηπείρου (π.χ. Nairobi, Lagos, Kinshasa), μπορεί να αποτελέσει κλειδί για τη μετάδοση ενός Παναφρικανικού πνεύματος.
Για την πραγματοποίηση αυτού του οράματος και τη δημιουργία ενός δυνατού αφρικανικού «brand» με παγκόσμια απήχηση, η Αφρικανική Ένωση θα μπορούσε να πρωτοπορήσει με την ίδρυση ενός Παναφρικανικού δικτύου ενημέρωσης, που θα συνδύαζε παραδοσιακά media και social media.
Μια τέτοια πρωτοβουλία θα ενεργοποιούσε Αφρικανούς ακαδημαϊκούς, καλλιτέχνες, αθλητές-ποδοσφαιριστές για την προώθηση της ιστορίας και της κουλτούρας των αφρικανικών πολιτισμών, προβάλλοντας πρωτίστως τα κοινά πολιτιστικά χαρακτηριστικά που ενώνουν την ήπειρο (π.χ. μουσική, κοινά έθιμα, fusion κουζίνα κ.α.).
Μορφές όπως ο μαραθωνοδρόμος Abebe Bikila, που ξυπόλητος κατέκτησε το χρυσό μετάλλιο στους Ολυμπιακούς της Ρώμης το 1960 και έγινε σύμβολο επιμονής και ψυχικής ανθεκτικότητας, μπορούν να εμπνεύσουν και να διαμορφώσουν ένα ισχυρό πολιτιστικό αφήγημα για την ήπειρο.
Όλες αυτές οι προσεγγίσεις, όμως, θα έχουν πρακτικά αξία μόνο αν προχωρήσει ενεργά και αποφασιστικά η υλοποίηση της Agenda 2063, της οποίας η αρχιτεκτονική δομή περιλαμβάνει:
● α) θεσμικές και λειτουργικές μεταρρυθμίσεις όπως η ελεύθερη ζώνη εμπορίου (AfCFTA) και η ελεύθερη κυκλοφορία προσώπων (African Passport),
● β) δημιουργία χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων όπως της Αφρικανικής Τράπεζας Επενδύσεων, του Παν-Αφρικανικού Χρηματιστηρίου, του Αφρικανικού Νομισματικού Ταμείου και της Αφρικανικής Κεντρικής Τράπεζας,
● γ) πολιτισμικές παρεμβάσεις (Ψηφιακό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, Αφρικανικό Μουσείο, σύνταξη Εγκυκλοπαίδειας Αφρικάνα),
● δ) επενδύσεις σε έργα υποδομών στις μεταφορές (δίκτυο σιδηροδρόμων υψηλής ταχύτητας με σύνδεση Αφρικανικών πρωτευουσών και trade zones) και σε εναλλακτικές μορφές ενέργειας (κατασκευή τρίτου Φράγματος Ίνγκα),
● ε) επενδύσεις στον ψηφιακό τομέα (African Data Centre, στρατηγικές Κυβερνοασφάλειας και στόχευση στη διαστημική τεχνολογία).
Για την επίτευξη των συγκεκριμένων στόχων δεν επαρκεί, βέβαια, η απευθείας εφαρμογή από ξένα πρότυπα και μοντέλα, αλλά εφαρμογή με βάση τις ιδιαιτερότητες που αντιμετωπίζουν οι αφρικανικές χώρες. Ο Felwine Sarr αποτυπώνει τη σημασία της προσαρμογής αυτής, τονίζοντας τον σχεσιακό χαρακτήρα πολλών αφρικανικών κοινωνιών, που δεν μετριέται από τους δυτικούς δείκτες (π.χ. ΑΕΠ, HDI κ.α.).
Η σχεσιακή ιδιότητα των Αφρικανικών οικονομιών διαφάνηκε, όταν το ζήτημα της μη υιοθέτησης του συμβατικού τραπεζικού συστήματος στην καθημερινότητα, λύθηκε μέσω των mobile συναλλαγών το 2007 από τη Safaricom που δημιούργησε την υπηρεσία M-Pesa για τη μεταφορά χρημάτων μέσω SMS απλού κινητού τηλεφώνου. Σήμερα, ο κλάδος αυτός επεξεργάζεται συναλλαγές ύψους άνω του 1 τρισεκατομμυρίου δολαρίων, με μεγαλύτερες εταιρείες τη Momo, την M-Pesa, την Airtel Money και την Orange.
Η τεχνολογική πρωτοπορία επεκτείνεται σταδιακά και στον τομέα του fintech, όπου έχουν αναδειχθεί 8 Unicorns. Η αναπτυξιακή αυτή διαδικασία είναι στην ίδια κατεύθυνση με την tailor-made για την Αφρική θεωρία «Industries without Smokestacks» του Brookings Institution, που πραγματεύεται ότι είναι δυνατόν να γίνει μεταπήδηση των οικονομιών από την παραγωγή στις υπηρεσίες (τουρισμό, ICT, logistics, αγρό-μεταποίηση), χωρίς να είναι πάντοτε απαραίτητη προϋπόθεση το στάδιο της βαριάς βιομηχανοποίησης.
Αυτή όμως η πρωτοποριακή πρόταση του Brookings Institution δεν μπορεί να έχει καθολική εφαρμογή. Καθώς ο ορυκτός πλούτος της ηπείρου είναι τόσο μεγάλος (ποσοστά παγκόσμιων αποθεμάτων ορυκτών, κρίσιμα για την πράσινη μετάβαση: 60% Μαγγάνιο, 50% Ιρίδιο, 55% Κοβάλτιο), οι επενδύσεις στην κατεργασία και μεταποίηση του ορυκτού αυτού πλούτου μπορεί να αποφέρει τεράστια κεφάλαια και οφέλη για την Αφρική ώστε να υλοποιηθούν διάφορες πολιτικές (αναφέρεται ενδεικτικά η Μποτσουάνα, που ανέπτυξε βιομηχανία επεξεργασίας και κοπής διαμαντιών, πετυχαίνοντας σημαντική άνοδο του βιοτικού επιπέδου).
Η αγρό-μεταποίηση θα μπορούσε να φέρει δραστικές αλλαγές και στον αγροτικό τομέα, στον οποίο απασχολείται ο μισός σχεδόν πληθυσμός της ηπείρου (46% το 2023 σύμφωνα με τον FAO). Ένα μεγάλο ποσοστό των γεωργών είναι μικροκαλλιεργητές (έως και 80% σε ορισμένες χώρες της Υποσαχάριας Αφρικής), με πολλούς να έχουν εισοδήματα κάτω του ορίου της φτώχειας. Επομένως, η ενθάρρυνση υιοθέτησης πρωτοποριακών τεχνολογιών γεωργίας (drones, soil-sensors, ψηφιακές συμβουλευτικές υπηρεσίες όπως η Farmonaut κ.α.) προσαρμοσμένων στις τοπικές συνθήκες, σε συνδυασμό με την εγχώρια επεξεργασία των πρώτων υλών, έχει την προοπτική να αλλάξει την οικονομική τροχιά της Αφρικής.
Σε αυτό το πλαίσιο, ιδιαίτερη σημασία έχει και η έννοια του «agency», όπως την αναδεικνύει ο οικονομολόγος –από τη Γουινέα Μπισάου– Carlos Lopes. Σύμφωνα με την προσέγγιση αυτή, τα αφρικανικά κράτη δεν αποτελούν μόνο παθητικούς αποδέκτες ιστορικών συνθηκών και εξωτερικών πιέσεων, αλλά θα πρέπει να είναι και ενεργοί δρώντες. Η Αφρική σήμερα με τη γεωπολιτική της θέση, τη δημογραφική της έκρηξη και τον πλούτο πρώτων υλών διαθέτει ως σύνολο τους μοχλούς πίεσης, με τους οποίους μπορεί να πετύχει win-win συμφωνίες, και να θέσει μια νέα πραγματικότητα ως ισότιμη διαπραγματεύτρια δύναμη.
Όλα αυτά, ωστόσο, προϋποθέτουν την ύπαρξη εσωτερικής ειρήνης, που θα ασφαλίσει την εισροή κεφαλαίων και θα επιτρέψει την τολμηρή εφαρμογή μέτρων, πάντα με βάση τον χαρακτήρα των αφρικανικών κοινωνιών. Καθώς όμως η συνολική ειρήνευση της ηπείρου δείχνει να αργεί, μια λύση θα ήταν η Αφρικανική Ένωση να εστιάσει σε μια σχετικά ειρηνική περιοχή της, όπως η EAC (Τανζανία, Κένυα, Ρουάντα, Ουγκάντα και Μπουρούντι), όπου η επιτάχυνση της εφαρμογής των μέτρων της Agenda 2063 θα μπορούσε να φέρει πρακτικά αποτελέσματα που θα συμπαρασύρουν σταδιακά και άλλα τμήματα της ηπείρου. Διαφαίνεται ρεαλιστική μια προσέγγιση της λογικής πως ό,τι δεν οικοδομείται μονομιάς, είναι καλύτερο να χτιστεί σταδιακά, σαν παζλ.
Όπως είπε και ο Achille Mbembe, η Αφρική είναι το τελευταίο σύνορο του καπιταλισμού. Οι επενδύσεις λοιπόν που θα κατευθυνθούν στην Αφρική απαιτείται να σέβονται τις ιδιαιτερότητες, τις πρακτικές και το γεγονός ότι η Αφρική είναι ισότιμος εταίρος. Αν αυτό καταστεί εφικτό, οι λαοί της Αφρικής θα αισθανθούν ότι το μέλλον τους βρίσκεται στον τόπο τους και η διάχυση της ευημερίας τους θα επωφελήσει ολόκληρη την υφήλιο.
Αγαπητοί αναγνώστες, σας παρουσιάστηκαν τα δεδομένα με βάση μια υποκειμενική κρίση, η απάντηση είναι δική σας: Θα καταφέρει η Αφρική του 21ου αιώνα να ξεπεράσει τον εαυτό της και να χαράξει το δικό της μέλλον;
