Θρησκεία
Σήμερα αρκεί να ανοίξει κάποιος ένα σωληνάριο χρώματος για να αποκτήσει οποιαδήποτε απόχρωση του μπλε επιθυμεί. Για τους αγιογράφους περασμένων αιώνων, όμως, η δημιουργία ενός έντονου και ανθεκτικού μπλε μπορούσε να είναι μια πολύ πιο δύσκολη και δαπανηρή υπόθεση.
Ορισμένες από τις καλύτερες μπλε χρωστικές παράγονταν από πολύτιμα ορυκτά, τα οποία έπρεπε να ταξιδέψουν τεράστιες αποστάσεις πριν φτάσουν στα εργαστήρια των καλλιτεχνών.
Και ένα από αυτά ήταν ο περίφημος λαζουρίτης.
Μια πέτρα που ταξίδευε χιλιάδες χιλιόμετρα
Ο λαζουρίτης είναι ένα εντυπωσιακό βαθύ μπλε πέτρωμα που χρησιμοποιείται από την αρχαιότητα σε κοσμήματα και διακοσμητικά αντικείμενα.
Ιδιαίτερα σημαντικές πηγές του βρίσκονταν στην περιοχή του σημερινού Αφγανιστάν. Το υλικό μεταφερόταν μέσω εμπορικών δικτύων σε μεγάλες αποστάσεις μέχρι να φτάσει στη Μέση Ανατολή και την Ευρώπη.
Για να μετατραπεί σε χρωστική έπρεπε να υποστεί επεξεργασία, ώστε να απομονωθεί το πολύτιμο μπλε συστατικό του.
Το αποτέλεσμα ήταν το περίφημο ultramarine, ένα βαθύ μπλε που για αιώνες συγκαταλεγόταν στις πολυτιμότερες χρωστικές των καλλιτεχνών.
Ήταν ακριβότερο ακόμη και από τον χρυσό;
Σε ορισμένες εποχές και αγορές το υψηλής ποιότητας ultramarine μπορούσε να είναι εξαιρετικά ακριβό και η χρήση του γινόταν με μεγάλη προσοχή.
Γι’ αυτό οι καλλιτέχνες δεν μπορούσαν πάντοτε να καλύπτουν τεράστιες επιφάνειες με το συγκεκριμένο υλικό.
Υπήρχαν βέβαια και άλλες μπλε χρωστικές, όπως ο αζουρίτης, καθώς και διαφορετικές τεχνικές παραγωγής μπλε αποχρώσεων. Δεν ήταν λοιπόν κάθε μπλε επιφάνεια μιας παλιάς εικόνας φτιαγμένη από λαζουρίτη.
Η ποιότητα και η τιμή μπορούσαν να διαφέρουν σημαντικά.
Γιατί το μπλε απέκτησε τόσο ισχυρό συμβολισμό;
Στη χριστιανική τέχνη τα χρώματα δεν χρησιμοποιούνταν αποκλειστικά για αισθητικούς λόγους.
Το μπλε συνδέθηκε με έννοιες όπως ο ουρανός, το θείο και ο πνευματικός κόσμος, αν και η ακριβής χρήση και ο συμβολισμός των χρωμάτων μεταβάλλονταν ανάλογα με την εποχή και την εικονογραφική παράδοση.
Στη βυζαντινή αγιογραφία, μάλιστα, η επιλογή των χρωμάτων ακολουθούσε συγκεκριμένες τεχνικές και εικονογραφικές συμβάσεις.
Το μπλε και η Παναγία
Στη δυτική χριστιανική τέχνη το ακριβό ultramarine συνδέθηκε ιδιαίτερα με τις απεικονίσεις της Παναγίας.
Η χρήση μιας τόσο πολύτιμης χρωστικής στο ένδυμά της αποτελούσε τρόπο να υπογραμμιστεί η σημασία του προσώπου που απεικονιζόταν.
Στη βυζαντινή και ορθόδοξη εικονογραφία, ωστόσο, η Θεοτόκος εμφανίζεται χαρακτηριστικά με βαθύ ερυθρό ή πορφυρό μαφόριο, συχνά πάνω από μπλε ένδυμα.
Επομένως, δεν πρέπει να συγχέουμε τις διαφορετικές καλλιτεχνικές παραδόσεις.
Γιατί δεν ξεθώριαζε όπως άλλα χρώματα;
Ένας ακόμη λόγος για τον οποίο το ποιοτικό ultramarine ήταν περιζήτητο ήταν η εντυπωσιακή και σχετικά σταθερή απόχρωσή του.
Οι δημιουργοί εικόνων και τοιχογραφιών έπρεπε να γνωρίζουν καλά τη συμπεριφορά κάθε χρωστικής, καθώς ορισμένα υλικά μπορούσαν να αλλάξουν με την πάροδο του χρόνου ή να αντιδράσουν με άλλες ουσίες.
Έτσι, πίσω από κάθε παλιά αγιογραφία υπήρχε όχι μόνο καλλιτεχνική δεξιοτεχνία, αλλά και σημαντική γνώση υλικών.
Ένα χρώμα που έκρυβε ολόκληρη εμπορική διαδρομή
Το εντυπωσιακότερο είναι ότι μια μικρή μπλε λεπτομέρεια σε ένα έργο τέχνης μπορούσε να κρύβει πίσω της ένα ταξίδι χιλιάδων χιλιομέτρων.
Το πέτρωμα εξορυσσόταν στην Ασία, περνούσε από εμπόρους και εργαστήρια, μετατρεπόταν σε πολύτιμη χρωστική και τελικά έφτανε στο πινέλο ενός καλλιτέχνη.
Γι’ αυτό, όταν κοιτάζουμε σήμερα το βαθύ μπλε μιας παλιάς εικόνας, δεν βλέπουμε απλώς ένα χρώμα.
Βλέπουμε ένα υλικό που κάποτε μπορούσε να αποτελεί ένδειξη πλούτου, κύρους και ιδιαίτερης σημασίας του έργου.
