Υγεία
Μπορεί κάποιος να κοιτάζει ένα πιρούνι, να βλέπει καθαρά το σχήμα και το χρώμα του και παρ’ όλα αυτά να μην μπορεί να καταλάβει τι είναι; Όσο παράξενο κι αν ακούγεται, μπορεί να συμβεί.
Η κατάσταση ονομάζεται οπτική αγνωσία αντικειμένων (visual object agnosia) και αποτελεί μια σπάνια νευρολογική διαταραχή της αναγνώρισης. Η όραση μπορεί να λειτουργεί αρκετά καλά ώστε ο άνθρωπος να αντιλαμβάνεται ότι κάτι βρίσκεται μπροστά του, όμως ο εγκέφαλος δυσκολεύεται να μετατρέψει αυτό που βλέπει σε αναγνωρίσιμο αντικείμενο.
Με απλά λόγια, τα μάτια βλέπουν – το πρόβλημα βρίσκεται στο επόμενο στάδιο της επεξεργασίας της εικόνας.
Μπορεί να βλέπει ένα κλειδί αλλά να μην ξέρει τι είναι
Ένας άνθρωπος με συγκεκριμένες μορφές οπτικής αγνωσίας μπορεί να κοιτάξει ένα καθημερινό αντικείμενο και να μην μπορέσει να το κατονομάσει ή να εξηγήσει τι είναι μόνο από την εικόνα του.
Το εντυπωσιακό είναι ότι σε ορισμένες περιπτώσεις, αν του επιτραπεί να αγγίξει το ίδιο αντικείμενο, μπορεί να το αναγνωρίσει. Αυτό συμβαίνει επειδή η δυσκολία μπορεί να περιορίζεται στην οπτική οδό αναγνώρισης και όχι στη γνώση που έχει ο άνθρωπος για το αντικείμενο.
Δεν έχει δηλαδή ξεχάσει τι είναι ένα κλειδί. Μπορεί να γνωρίζει πολύ καλά σε τι χρησιμεύει. Απλώς η εικόνα που φτάνει στον εγκέφαλό του δεν συνδέεται σωστά με αυτή τη γνώση.
Δεν είναι όλες οι περιπτώσεις ίδιες
Οι ειδικοί διακρίνουν διαφορετικές μορφές οπτικής αγνωσίας. Δύο από τις βασικότερες είναι η αντιληπτική (apperceptive) και η συνειρμική (associative) αγνωσία.
Στην πρώτη περίπτωση υπάρχει πρόβλημα στην επεξεργασία της ίδιας της μορφής του αντικειμένου. Ο άνθρωπος μπορεί να δυσκολεύεται ακόμη και να αντιγράψει ένα σχέδιο ή να αντιληφθεί σωστά τη δομή του.
Στη συνειρμική αγνωσία συμβαίνει κάτι ακόμη πιο παράξενο: ο άνθρωπος μπορεί να βλέπει τη μορφή αρκετά καλά, ακόμη και να την αντιγράψει, αλλά δεν μπορεί να συνδέσει αυτό που βλέπει με τη σημασία του.
Θα μπορούσε, για παράδειγμα, να σχεδιάσει ένα αντικείμενο που βρίσκεται μπροστά του και στη συνέχεια να μην μπορεί να πει τι ακριβώς σχεδίασε.
Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο
Η αναγνώριση ενός αντικειμένου είναι πολύ πιο περίπλοκη από το να «βλέπουμε» απλώς μια εικόνα.
Ο εγκέφαλος πρέπει να επεξεργαστεί γραμμές, σχήματα, χρώματα και προσανατολισμό, να συνθέσει αυτές τις πληροφορίες σε ένα ενιαίο αντικείμενο και στη συνέχεια να το συγκρίνει με αποθηκευμένες γνώσεις και αναμνήσεις.
Μελέτες έχουν συνδέσει την οπτική αγνωσία αντικειμένων με βλάβες σε περιοχές του ινιακού και κροταφικού φλοιού που συμμετέχουν στην αναγνώριση οπτικών ερεθισμάτων. Έρευνα σε ασθενή με αγνωσία έδειξε επίσης διαταραχή των αποκρίσεων σε αντικείμενα στον πλευρικό ινιακό φλοιό, περιοχή σημαντική για την επεξεργασία του σχήματος.
Από ένα εγκεφαλικό μέχρι έναν τραυματισμό
Η αγνωσία δεν είναι συνήθως κάτι με το οποίο ένας άνθρωπος απλώς ξυπνά ένα πρωί χωρίς αιτία. Μπορεί να εμφανιστεί έπειτα από βλάβη σε συγκεκριμένες περιοχές του εγκεφάλου, για παράδειγμα μετά από εγκεφαλικό επεισόδιο, τραυματισμό ή άλλες νευρολογικές παθήσεις.
Και δεν αφορά αποκλειστικά αντικείμενα.
Υπάρχει, για παράδειγμα, η προσωπαγνωσία, κατά την οποία το άτομο δυσκολεύεται να αναγνωρίσει γνωστά πρόσωπα. Υπάρχουν επίσης μορφές αγνωσίας που αφορούν ήχους ή την αναγνώριση μέσω της αφής.
Βλέπουμε με τα μάτια, αναγνωρίζουμε με τον εγκέφαλο
Η οπτική αγνωσία αποκαλύπτει κάτι που στην καθημερινότητά μας θεωρούμε αυτονόητο.
Όταν κοιτάζουμε μια κούπα, δεν συνειδητοποιούμε ότι μέσα σε κλάσματα του δευτερολέπτου ο εγκέφαλος έχει αναλύσει το σχήμα της, έχει συγκρίνει την εικόνα με προηγούμενες εμπειρίες και έχει καταλήξει: «Αυτό είναι μια κούπα».
Σε έναν άνθρωπο με οπτική αγνωσία, ένα κομμάτι αυτής της αλυσίδας μπορεί να έχει διαταραχθεί.
Και τότε αποκαλύπτεται μια παράξενη αλήθεια για την ανθρώπινη αντίληψη: το να βλέπουμε κάτι και το να γνωρίζουμε τι είναι δεν αποτελούν ακριβώς την ίδια λειτουργία.
