Ιστορία
Πώς ήξεραν οι άνθρωποι τι ώρα να σηκωθούν από το κρεβάτι πριν εμφανιστούν τα ρολόγια και τα ξυπνητήρια; Η απάντηση είναι πολύ πιο ενδιαφέρουσα απ’ όσο θα περίμενε κανείς.
Για αιώνες, το ξύπνημα δεν εξαρτιόταν από έναν ηλεκτρονικό ήχο. Η ανατολή του ήλιου, το λάλημα του κόκορα, οι καμπάνες των εκκλησιών, ακόμη και άνθρωποι που πληρώνονταν για να χτυπούν τα παράθυρα των εργατών, λειτουργούσαν ως «ξυπνητήρια».
Η ανάγκη για ακριβή ώρα έγινε ακόμη μεγαλύτερη με την εκβιομηχάνιση. Οι εργάτες έπρεπε να βρίσκονται στα εργοστάσια συγκεκριμένη ώρα και μια καθυστέρηση μπορούσε να δημιουργήσει προβλήματα στην παραγωγή. Τα πρώτα μηχανικά ξυπνητήρια υπήρχαν, όμως για μεγάλο διάστημα παρέμεναν ακριβά και όχι ιδιαίτερα αξιόπιστα.
Έτσι, σε βιομηχανικές πόλεις της Βρετανίας εμφανίστηκε ένα επάγγελμα που σήμερα μοιάζει σχεδόν απίστευτο: οι «knocker uppers».
Οι άνθρωποι που πληρώνονταν για να ξυπνούν τους άλλους
Οι «knocker uppers» έβγαιναν στους δρόμους πολύ νωρίς το πρωί και περνούσαν από τα σπίτια των πελατών τους. Χρησιμοποιούσαν μακριά ραβδιά για να χτυπούν τα παράθυρα ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, πετούσαν μικρά αντικείμενα, όπως μπιζέλια, μέχρι να βεβαιωθούν ότι ο άνθρωπος είχε ξυπνήσει.
Δεν έφευγαν απλώς χτυπώντας μία φορά την πόρτα. Περίμεναν μέχρι να πάρουν κάποιο σημάδι ότι ο πελάτης είχε σηκωθεί.
Το επάγγελμα έγινε ιδιαίτερα διαδεδομένο σε πόλεις όπως το Μάντσεστερ, το Λιντς και το Σέφιλντ, όπου η βιομηχανική παραγωγή είχε αλλάξει ριζικά την καθημερινότητα.
Οι «ανθρώπινοι συναγερμοί» εργάζονταν ακόμη και τις πολύ πρώτες πρωινές ώρες, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις οι δραστηριότητές τους προκαλούσαν παράπονα από γείτονες που δεν είχαν καμία διάθεση να ξυπνήσουν τόσο νωρίς.
Παρόμοιες υπηρεσίες υπήρχαν και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, με διαφορετικές ονομασίες και τρόπους εργασίας.
Το πρώτο «ξυπνητήρι» μπορεί να ήταν ένας κόκορας
Πολύ πριν από όλα αυτά, οι άνθρωποι βασίζονταν κυρίως στο φυσικό περιβάλλον.
Το φως της ανατολής αποτελούσε ένα από τα σημαντικότερα σήματα για τον οργανισμό. Παράλληλα, το λάλημα του κόκορα λειτουργούσε ως ένα φυσικό καθημερινό «σήμα» ότι η ημέρα ξεκινούσε.
Οι καμπάνες είχαν επίσης καθοριστικό ρόλο. Σε πολλές κοινωνίες, οι εκκλησίες χτυπούσαν τις καμπάνες σε συγκεκριμένες ώρες, βοηθώντας τους κατοίκους να οργανώσουν την καθημερινότητά τους.
Για όσους ζούσαν σε σπίτια εύπορων οικογενειών, υπήρχε ακόμη μία λύση: οι υπηρέτες. Συχνά ήταν οι πρώτοι που σηκώνονταν και είχαν την ευθύνη να ξυπνήσουν τα υπόλοιπα μέλη του νοικοκυριού.
Ο Πλάτωνας και το αρχαίο ξυπνητήρι
Η προσπάθεια να δημιουργηθεί μια συσκευή που θα μπορούσε να ξυπνά αυτόματα έναν άνθρωπο είναι πολύ παλαιότερη από τη βιομηχανική επανάσταση.
Στην Αρχαία Ελλάδα χρησιμοποιούνταν οι υδραυλικές κλεψύδρες, οι οποίες μετρούσαν τον χρόνο μέσω της ροής του νερού. Ο Πλάτωνας συνδέεται με μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα χρήση της τεχνολογίας αυτής.
Η συσκευή μπορούσε να προκαλέσει ήχο όταν ολοκληρωνόταν η διαδικασία μέτρησης του χρόνου, δημιουργώντας ουσιαστικά έναν από τους πρώτους γνωστούς αυτοματοποιημένους μηχανισμούς αφύπνισης.
Ανάλογες προσπάθειες έγιναν και σε άλλους πολιτισμούς. Στην Κίνα, για παράδειγμα, χρησιμοποιούνταν ρολόγια με κεριά, όπου η σταδιακή καύση μπορούσε να ενεργοποιήσει έναν μηχανισμό και να προκαλέσει έναν χαρακτηριστικό ήχο.
Από τα κεριά στα μηχανικά ρολόγια
Με την εξέλιξη της ωρολογοποιίας εμφανίστηκαν πιο σύνθετοι μηχανισμοί. Τα πρώτα μηχανικά ρολόγια έκαναν την εμφάνισή τους στην Ευρώπη στα τέλη του 13ου και στις αρχές του 14ου αιώνα.
Αργότερα, τα οικιακά ρολόγια άρχισαν να αποκτούν μηχανισμούς αφύπνισης. Ο χρήστης μπορούσε να ρυθμίσει έναν συγκεκριμένο μηχανισμό και, όταν έφτανε η επιθυμητή ώρα, μια καμπάνα ή άλλο ηχητικό μέσο τον ειδοποιούσε.
Ωστόσο, για αρκετούς αιώνες ένα προσωπικό ξυπνητήρι παρέμενε αντικείμενο που δεν μπορούσε εύκολα να αποκτήσει ο μέσος άνθρωπος.
Η κατάσταση άρχισε να αλλάζει τον 19ο αιώνα, όταν η τεχνολογία εξελίχθηκε και τα ρολόγια έγιναν σταδιακά πιο προσιτά.
Η εκβιομηχάνιση άλλαξε και τον ύπνο
Η εξάπλωση των εργοστασίων και του τεχνητού φωτισμού δεν άλλαξε μόνο τον τρόπο εργασίας. Επηρέασε και τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι οργάνωναν τον ύπνο τους.
Η ζωή άρχισε να ακολουθεί περισσότερο το ρολόι και λιγότερο τις φυσικές αλλαγές του φωτός. Η ώρα έναρξης της εργασίας, οι μετακινήσεις και οι υποχρεώσεις δημιούργησαν την ανάγκη για μεγαλύτερη ακρίβεια.
Μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα, τα προσωπικά ξυπνητήρια είχαν αρχίσει να γίνονται πολύ πιο διαδεδομένα και το επάγγελμα των «knocker uppers» σταδιακά εξαφανίστηκε.
Τι μπορούμε να μάθουμε σήμερα
Παρά τη μεγάλη τεχνολογική απόσταση που χωρίζει τη σύγχρονη εποχή από εκείνη των «ανθρώπινων ξυπνητηριών», ένα στοιχείο παραμένει ιδιαίτερα σημαντικό: το φως.
Ο κιρκάδιος ρυθμός, δηλαδή το εσωτερικό βιολογικό ρολόι του οργανισμού, επηρεάζεται έντονα από την έκθεση στο φως. Το πρωινό φυσικό φως αποτελεί σημαντικό σήμα για τη ρύθμιση του κύκλου ύπνου και αφύπνισης.
Αντίθετα, η έντονη έκθεση σε τεχνητό φως αργά το βράδυ μπορεί να δυσκολέψει την προσαρμογή του οργανισμού στην ώρα του ύπνου.
Έτσι, πριν ακόμη αποκτήσουμε ξυπνητήρια, ρολόγια και smartphones, το ανθρώπινο σώμα διέθετε ήδη τον δικό του μηχανισμό για να αντιλαμβάνεται πότε έφτασε η ώρα να κοιμηθεί και πότε να ξυπνήσει.
