Ιστορία
Το όνομα του Βασιλείου Β΄ είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με ένα από τα πιο γνωστά και αμφιλεγόμενα προσωνύμια της βυζαντινής ιστορίας: «Βουλγαροκτόνος».
Για αιώνες, η συγκεκριμένη ονομασία παρέμεινε ως σύμβολο της στρατιωτικής ισχύος του αυτοκράτορα, αλλά και ως αναφορά σε μία από τις πιο σκληρές ιστορίες που συνδέθηκαν με τη βασιλεία του: την τύφλωση χιλιάδων Βούλγαρων αιχμαλώτων μετά τη Μάχη του Κλειδίου το 1014.
Η συγκεκριμένη αφήγηση, που πέρασε στην ιστορική μνήμη, αναφέρει ότι ο Βασίλειος Β΄ διέταξε την τύφλωση περίπου 15.000 αιχμαλώτων στρατιωτών του βουλγαρικού στρατού και στη συνέχεια τους έστειλε πίσω στον ηγεμόνα τους, τον τσάρο Σαμουήλ.
Η εικόνα των τυφλωμένων στρατιωτών που επέστρεψαν στον ηγέτη τους θεωρείται μία από τις πιο δραματικές στιγμές της μεσαιωνικής ιστορίας. Ωστόσο, οι σύγχρονοι ιστορικοί επισημαίνουν ότι αρκετές λεπτομέρειες της αφήγησης παραμένουν αβέβαιες, ιδιαίτερα ο ακριβής αριθμός των αιχμαλώτων.
Η μάχη που γέννησε τον θρύλο
Η σύγκρουση ανάμεσα στον Βασίλειο Β΄ και τον τσάρο Σαμουήλ δεν ξεκίνησε το 1014. Για δεκαετίες, το Βυζάντιο και το βουλγαρικό κράτος βρίσκονταν σε έναν αδιάκοπο αγώνα για τον έλεγχο των Βαλκανίων.
Ο Βασίλειος είχε γνωρίσει μία από τις μεγαλύτερες ήττες του το 986, όταν ο στρατός του καταστράφηκε από τους Βούλγαρους στη μάχη της Πύλης του Τραϊανού. Ο ίδιος ο αυτοκράτορας κατάφερε τότε να επιβιώσει και να επιστρέψει στην Κωνσταντινούπολη.
Μετά την ενίσχυση της εξουσίας του, ξεκίνησε μια μακρά εκστρατεία εξουθένωσης του αντιπάλου του. Αντί για μία μόνο μεγάλη επίθεση, ακολούθησε σταδιακή κατάληψη οχυρών και περιορισμό των εδαφών του Σαμουήλ.
Το καλοκαίρι του 1014, ο Βούλγαρος ηγεμόνας προσπάθησε να σταματήσει την προέλαση του βυζαντινού στρατού στο στενό πέρασμα του Κλειδίου, κοντά στην οροσειρά Μπέλλες.
Οι Βούλγαροι είχαν δημιουργήσει ισχυρά αμυντικά έργα, όμως η στρατηγική κίνηση του Βυζαντινού στρατηγού Νικηφόρου Ξιφία άλλαξε την πορεία της μάχης. Ο Ξιφίας οδήγησε τμήματα του στρατού μέσα από δύσβατα μονοπάτια και επιτέθηκε από τα νώτα των Βουλγάρων.
Η διπλή επίθεση προκάλεσε την κατάρρευση της άμυνας και ο στρατός του Σαμουήλ υπέστη βαριά ήττα.
Ο θρύλος των 15.000 τυφλωμένων
Η πιο γνωστή και σοκαριστική πλευρά της ιστορίας προέρχεται από τον Βυζαντινό ιστορικό Ιωάννη Σκυλίτζη, ο οποίος κατέγραψε τα γεγονότα αρκετές δεκαετίες αργότερα.
Σύμφωνα με την αφήγησή του, ο Βασίλειος Β΄ διέταξε να τυφλωθούν περίπου 15.000 Βούλγαροι αιχμάλωτοι.
Η παράδοση αναφέρει ότι οι στρατιώτες χωρίστηκαν σε ομάδες των εκατό. Οι 99 άνδρες κάθε ομάδας τυφλώθηκαν ολοκληρωτικά, ενώ στον εκατοστό άφησαν το ένα μάτι ώστε να μπορέσει να οδηγήσει τους υπόλοιπους πίσω στον τσάρο Σαμουήλ.
Όταν ο Σαμουήλ αντίκρισε τους στρατιώτες του, σύμφωνα με τη βυζαντινή αφήγηση, υπέστη ισχυρό σοκ. Η παράδοση μάλιστα συνδέει αυτή την εικόνα με την επιδείνωση της υγείας του και τον θάνατό του λίγους μήνες αργότερα.
Ωστόσο, οι ιστορικοί επισημαίνουν ότι ο αριθμός των 15.000 πιθανότατα δεν μπορεί να επιβεβαιωθεί με ακρίβεια. Η ίδια η πηγή του Σκυλίτζη χρησιμοποιεί τη φράση «όπως λέγεται», γεγονός που δείχνει ότι επρόκειτο για πληροφορία που ήδη αποτελούσε μέρος της ιστορικής παράδοσης.
Πόσο αληθινή είναι η ιστορία;
Η μαζική τύφλωση αιχμαλώτων θεωρείται από αρκετούς μελετητές πιθανό γεγονός, καθώς η συγκεκριμένη πρακτική δεν ήταν άγνωστη στη βυζαντινή πολιτική και στρατιωτική κουλτούρα.
Η τύφλωση χρησιμοποιούνταν ως τιμωρία κυρίως απέναντι σε αντιπάλους που θεωρούνταν απειλή για την αυτοκρατορική εξουσία. Παρόλα αυτά, η δραματική εικόνα μιας ολοκληρωτικής καταστροφής του βουλγαρικού στρατού και οι αριθμοί που συνοδεύουν την αφήγηση πιθανότατα ενισχύθηκαν με το πέρασμα του χρόνου.
Η Βουλγαρία δεν κατέρρευσε αμέσως μετά τη μάχη. Η αντίσταση συνεχίστηκε για ακόμη τέσσερα χρόνια και η τελική ενσωμάτωση των βουλγαρικών εδαφών στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία ολοκληρώθηκε το 1018.
Ένα όνομα που γεννήθηκε αργότερα
Παρά τη σύνδεσή του με τη Μάχη του Κλειδίου, το προσωνύμιο «Βουλγαροκτόνος» δεν φαίνεται να χρησιμοποιήθηκε ευρέως από τους ανθρώπους της εποχής του Βασιλείου Β΄.
Οι ιστορικοί θεωρούν ότι εμφανίστηκε αρκετά αργότερα, περίπου ενάμιση αιώνα μετά τον θάνατό του, όταν η Βυζαντινή Αυτοκρατορία αντιμετώπιζε νέες προκλήσεις από βουλγαρικές εξεγέρσεις.
Το όνομα χρησιμοποιήθηκε τότε ως σύμβολο της δύναμης του παλιού αυτοκράτορα και ως μέρος της πολιτικής μνήμης της αυτοκρατορίας.
Έτσι, το προσωνύμιο «Βουλγαροκτόνος» έμεινε στην Ιστορία όχι μόνο για μία μεγάλη στρατιωτική νίκη, αλλά και για έναν θρύλο που συνδυάζει πραγματικά γεγονότα, σκληρές πρακτικές του Μεσαίωνα και αφηγήσεις που διαμορφώθηκαν μέσα στους αιώνες.
