Κοινωνία
Ανοίγεις τα μάτια σου το πρωί και θεωρείς δεδομένο ότι επέστρεψες στον πραγματικό κόσμο, αφήνοντας πίσω σου τα όνειρα της νύχτας. Τι θα γινόταν όμως αν η γραμμή που διαχωρίζει τον ύπνο από τον μη ύπνο δεν ήταν ένας συμπαγής τοίχος, αλλά μια απλή, αυθαίρετη εκτίμηση;
Η σύγχρονη νευροεπιστήμη έρχεται να ανατρέψει βεβαιότητες αιώνων, υποστηρίζοντας κάτι που αρχικά ακούγεται βαθιά ανησυχητικό: Δεν βλέπουμε τον κόσμο όπως πραγματικά είναι, αλλά όπως ο εγκέφαλός μας υποθέτει ότι είναι.
Σύμφωνα με τον κορυφαίο νευροεπιστήμονα του Πανεπιστημίου του Sussex, Anil Seth, ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι εγκλωβισμένος μέσα σε ένα σκοτεινό, οστέινο κρανίο. Δεν έχει άμεση πρόσβαση στο φως, στους ήχους ή στα αντικείμενα. Το μόνο που δέχεται είναι ένας καταιγισμός από ηλεκτρικά σήματα.
Για να βγάλει άκρη, ο εγκέφαλος λειτουργεί ως μια «μηχανή πρόβλεψης». Αντί να περιμένει παθητικά τα δεδομένα από τα μάτια ή τα αυτιά για να καταγράψει το περιβάλλον, κάνει το αντίθετο: παράγει συνεχώς ένα δικό του μοντέλο προσομοίωσης για το τι βρίσκεται εκεί έξω, βασισμένο σε προηγούμενες εμπειρίες, μνήμες και προσδοκίες.
Τα εξωτερικά ερεθίσματα που λαμβάνουμε μέσω των αισθήσεων δεν είναι η ίδια η πραγματικότητα· είναι απλώς «διορθωτικά σήματα» που εμποδίζουν την εσωτερική μας προσομοίωση από το να ξεφύγει τελείως. Με απλά λόγια, αυτό που αποκαλούμε «πραγματικότητα» είναι μια ελεγχόμενη ψευδαίσθηση.
Όταν η προσομοίωση τρέχει χωρίς «φρένα»
Τι συμβαίνει, λοιπόν, όταν κοιμόμαστε; Κατά τη διάρκεια του ύπνου REM (εκεί όπου βλέπουμε τα πιο ζωντανά όνειρα), ο εγκέφαλος δεν απενεργοποιείται. Οι περιοχές που ελέγχουν το συναίσθημα, τη μνήμη και τις αισθήσεις φωτίζονται στο μέγιστο, σχεδόν όπως όταν είμαστε ξύπνιοι. Η μόνη διαφορά είναι ότι ο προμετωπιαίος λοβός (το κέντρο της λογικής) υπολειτουργεί, και τα «φρένα» των εξωτερικών αισθήσεων έχουν κλείσει.
Όταν ονειρεύεστε, ο εγκέφαλος τρέχει την ίδια ακριβώς διαδικασία προσομοίωσης, με τη διαφορά ότι αυτή τη φορά δεν δέχεται διορθώσεις από τον έξω κόσμο. Χρησιμοποιεί αποκλειστικά δικά του υλικά. Για το νευρικό σύστημα, ο φόβος που νιώθετε επειδή σας κυνηγάνε σε ένα όνειρο είναι βιολογικά εξίσου πραγματικός με τον φόβο που νιώθετε όταν είστε ξύπνοι.
Όπως επισημαίνει η ερευνητική δουλειά της Ursulav Voss στο Πανεπιστήμιο Γκαίτε της Γερμανίας, οι νευρωνικές υπογραφές του ονείρου και της εγρήγορσης επικαλύπτονται σε τέτοιο βαθμό που αποδεικνύεται ότι ο εγκέφαλος δεν αλλάζει «mode» με έναν καθαρό διακόπτη, αλλά γλιστράει κατά μήκος ενός ενιαίου φάσματος.
Αν η συνείδηση είναι το αποτέλεσμα μιας ενοποιημένης πληροφορίας που διαχέεται στον εγκέφαλο (σύμφωνα με τη θεωρία Integrated Information Theory του Giulio Tononi), τότε η σταθερότητα αυτής της πληροφορίας εξαρτάται από τις αντοχές του οργανισμού.
Όλοι έχουμε βιώσει εκείνες τις στιγμές που η «σκαλωσιά» της κατασκευασμένης μας πραγματικότητας γίνεται για λίγο ορατή:
Η εξάντληση μετά από μια ατέλειωτη, 8ωρη βάρδια καθηλωμένοι σε μια καρέκλα μέσα στη ζέστη.
Το ξύπνημα στις 3 το πρωί, όπου για μερικά μικροτερόλεπτα δεν αναγνωρίζετε το δωμάτιο ή δεν ξέρετε ποια χρονιά έχουμε.
Ένα βαρύ πένθος ή ένας υψηλός πυρετός.
Αυτές δεν είναι «βλάβες» του εγκεφάλου, αλλά στιγμές που η μηχανή πρόβλεψης ξεμένει από ενέργεια, οι προβλέψεις αρχίζουν να «χάνουν» τις άκρες τους και τα όρια ανάμεσα στον εσωτερικό και τον εξωτερικό κόσμο θολώνουν.
Φιλοσοφικό Συμπέρασμα: Ο καθένας στο δικό του όνειρο
Αν αποδεχτούμε το μοντέλο της προβλεπτικής επεξεργασίας καταλαβαίνουμε ότι δεν υπάρχει μία, καθολική, αντικειμενική εμπειρία του κόσμου προσβάσιμη σε εμάς. Ένας άνθρωπος, ένας σκύλος ή ένα έντομο, όρθιοι στο ίδιο ακριβώς δωμάτιο, κατασκευάζουν τρεις εντελώς διαφορετικούς κόσμους.
Ακόμα και ανάμεσα σε δύο ανθρώπους, ο καθένας κουβαλάει μια διαφορετική αρχιτεκτονική εγκεφάλου, διαμορφωμένη από ένα διαφορετικό παρελθόν.
Όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται στην ανάλυση, ίσως αυτό να είναι το κλειδί για περισσότερη υπομονή και ενσυναίσθηση στις καθημερινές μας τριβές. Ο άνθρωπος που βρίσκεται απέναντί σου και βλέπει τα πράγματα με τρόπο που εσένα σου φαίνεται παράλογος, δεν είναι απαραίτητα κακόβουλος ή ανόητος. Απλώς, με τα ίδια βασικά υλικά, ο εγκέφαλός του ονειρεύεται ένα διαφορετικό όνειρο.
