Περιβάλλον
Ένας γεωφυσικός κοιτούσε την οθόνη του πάνω στο ερευνητικό σκάφος METEOR. Αυτό που έβλεπε δεν έπρεπε να βρίσκεται εκεί.
Μόλις έξι χιλιόμετρα από τις νοτιοδυτικές ακτές της Σικελίας, μια βραχώδης δομή εμφανίστηκε στα δεδομένα του σόναρ: ένα άγνωστο ηφαίστειο, καλυμμένο από στερεοποιημένη ροή λάβας που εκτεινόταν τέσσερα χιλιόμετρα προς τα δυτικά.
Η στιγμή της έκπληξης ανήκει στον Εμανουέλε Λοντόλο, ερευνητή του Εθνικού Ινστιτούτου Ωκεανογραφίας και Πειραματικής Γεωφυσικής της Ιταλίας (OGS).
«Μείναμε πραγματικά έκπληκτοι, γιατί βρισκόμασταν πολύ κοντά στην ακτή», είπε. Το ηφαιστειακό οικοδόμημα, που ονομάστηκε Actea, είναι ένα από τα έξι ηφαίστεια που ανακαλύφθηκαν πρόσφατα κατά τη χαρτογράφηση του Καναλιού της Σικελίας, μιας πολυσύχναστης ναυτιλιακής οδού στα νοτιοδυτικά του νησιού.
Η αποστολή, με την ονομασία M191 SUAVE (Submarine Volcanism in the Western Sicilian Channel), έφερε κοντά επιστήμονες από το GEOMAR Helmholtz Centre for Ocean Research στο Κίελο, το Monterey Bay Aquarium Research Institute (MBARI), το ιταλικό OGS και το Victoria University of Wellington. Για τρεις εβδομάδες εργάστηκαν πάνω στο γερμανικό ερευνητικό σκάφος METEOR, σαρώνοντας τον βυθό της Μεσογείου.
Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν πολυδεσμικό ηχοβολιστή και μαγνητόμετρο για να χαρτογραφήσουν ηφαιστειακές δομές τόσο εκτεθειμένες στον βυθό όσο και θαμμένες κάτω από ιζήματα. Η έρευνα αποκάλυψε τρία ηφαιστειακά κέντρα με πλάτος τουλάχιστον έξι χιλιομέτρων και ύψος 150 μέτρων — όσο περίπου ο Πύργος Μονπαρνάς στο Παρίσι. Ολόκληρα κάτω από το νερό. Και εντελώς απούσα από τα υπάρχοντα γεωλογικά μοντέλα.
Οι παλιοί χάρτες έκαναν διπλό λάθος
Η πραγματική έκπληξη ήρθε από κάτι που η ομάδα δεν περίμενε. Πολλά χαρακτηριστικά του βυθού που οι θεωρητικοί βαθυμετρικοί χάρτες είχαν επισημάνει ως υποθαλάσσια βουνά — και που οι γεωλόγοι θεωρούσαν επί χρόνια ηφαιστειακά οικοδομήματα — αποδείχθηκαν είτε ανύπαρκτα είτε χωρίς μαγματική προέλευση. Οι παλιοί χάρτες απέτυχαν και προς τις δύο κατευθύνσεις: δεν εντόπισαν αληθινά ηφαίστεια και παράλληλα «δημιούργησαν» φανταστικά.
Οι επιστήμονες εξακολουθούν να κατανοούν λιγότερο καλά τον ηφαιστεισμό σε παθητικά ηπειρωτικά ρήγματα σε σχέση με άλλα τεκτονικά περιβάλλοντα. Το δυτικό Κανάλι της Σικελίας βρίσκεται στην κεντρική Μεσόγειο, σε μια περιοχή έντονης διάτασης του φλοιού, όπου οι ηφαιστειακές δομές συγκεντρώνονται κατά μήκος εκτατικών ρηγμάτων. Αυτή η πολυπλοκότητα έκανε την περιοχή δύσκολη στην ανάλυση χωρίς χαρτογράφηση υψηλής ανάλυσης.
Η νέα έρευνα άλλαξε πλήρως την εικόνα. Η ομάδα συνέκρινε τα νέα δεδομένα σημείο προς σημείο με τα παλαιότερα μοντέλα. Πολλές από τις δομές που εμφανίζονταν στους χάρτες είτε εξαφανίστηκαν υπό λεπτομερή εξέταση είτε αποδείχθηκαν μη ηφαιστειακής προέλευσης. Την ίδια στιγμή, εντελώς νέες δομές — ανάμεσά τους η Actea και οι πέντε «συγγενείς» της — εμφανίστηκαν καθαρά για πρώτη φορά.
Ένα ηφαίστειο που «αναπνέει» δίπλα στην ακτή
Ανάμεσα σε όλα τα νέα ηφαιστειακά οικοδομήματα, η Actea τραβά το μεγαλύτερο ενδιαφέρον. Είναι το πιο κοντινό στην ακτή, τοποθετημένο στο βόρειο τμήμα της ζώνης ρήγματος Capo Granitola. Βρίσκεται σε βάθος 62 έως 70 μέτρων, ενώ η κορυφή του φτάνει μόλις 34 μέτρα κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας — πιο ρηχά από πολλά σημεία κατάδυσης γεμάτα τουρίστες κάθε καλοκαίρι.
Η Actea εμφανίζει ενδείξεις μαγματικής επανενεργοποίησης, πιθανότατα από την εποχή μεταξύ της τελευταίας παγετωνικής περιόδου και της μεταπαγετωνικής ανόδου της στάθμης της θάλασσας. Το βασικό στοιχείο είναι μια εκτεταμένη και σχετικά πρόσφατη ροή λάβας.
Ένα μεγάλο ερώτημα παραμένει ανοιχτό. Η Actea και το γειτονικό ηφαίστειο Climene παρουσιάζουν ένα παράξενο χαρακτηριστικό: φυσαλίδες αναδύονται συνεχώς από τους κρατήρες τους.
Χωρίς χημική ανάλυση των αερίων, οι επιστήμονες δεν μπορούν να γνωρίζουν με βεβαιότητα την προέλευσή τους. Μπορεί να πρόκειται για βιογενές μεθάνιο, αλλά ίσως υποδηλώνουν και υδροθερμική δραστηριότητα. Το εύρημα δείχνει ότι μαγματικές και υδροθερμικές διεργασίες παραμένουν ενεργές τόσο σε αρχαία όσο και σε νεότερα ηφαιστειακά πεδία.
Ο βυθός εδώ δεν είναι «νεκρή» γεωλογία. Είναι ένα σύστημα που συνεχίζει να «αναπνέει» αθόρυβα, μακριά από τα μάτια του κόσμου.
