Θρησκεία
Όποιος έχει βρεθεί σε ένα ορθόδοξο μοναστήρι, ιδιαίτερα στο Άγιον Όρος, μπορεί να έχει ακούσει έναν παράξενο ρυθμικό ήχο να διακόπτει τη σιωπή.
Δεν είναι καμπάνα.
Είναι το σήμαντρο, ένα μακρόστενο κομμάτι ξύλου ή μετάλλου που κρούεται ρυθμικά με ειδικό σφυρί και εξακολουθεί μέχρι σήμερα να χρησιμοποιείται σε μοναστήρια για να καλέσει τους μοναχούς στην ακολουθία.
Γιατί όμως χρησιμοποιείται, αφού υπάρχουν πλέον καμπάνες;
Η απάντηση βρίσκεται πολλούς αιώνες πίσω και συνδέεται τόσο με την ιστορία της χριστιανικής λατρείας όσο και με τον συμβολισμό της μοναστικής παράδοσης.
Πριν από τις καμπάνες υπήρχαν τα σήμαντρα
Οι καμπάνες δεν αποτελούσαν εξαρχής μέρος της λατρευτικής ζωής των πρώτων Χριστιανών.
Στην Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία χρησιμοποιήθηκαν για αιώνες διάφοροι τρόποι ειδοποίησης των πιστών και των μοναχών. Ανάμεσά τους ήταν ξύλινες ή μεταλλικές πλάκες, οι οποίες κρούονταν ώστε ο ήχος τους να ακούγεται σε μεγάλη απόσταση.
Το ξύλινο σήμαντρο είναι γνωστό και ως τάλαντο, ενώ στις πηγές απαντούν και άλλες ονομασίες για τα κρουστά αυτά μέσα.
Ιδιαίτερα στα μοναστήρια, ο ήχος τους ρύθμιζε την καθημερινότητα: ενημέρωνε ότι πλησίαζε η ώρα της ακολουθίας και καλούσε τη μοναστική κοινότητα να συγκεντρωθεί στον ναό.
Με την πάροδο των αιώνων οι καμπάνες διαδόθηκαν και στον ορθόδοξο κόσμο, χωρίς όμως να εξαφανίσουν το σήμαντρο.
Η περίοδος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας
Υπάρχει και ένας σημαντικός ιστορικός λόγος που το σήμαντρο παρέμεινε στενά συνδεδεμένο με την Ορθοδοξία.
Σε διαφορετικές περιόδους και περιοχές υπό οθωμανική κυριαρχία επιβλήθηκαν περιορισμοί στη χρήση των εκκλησιαστικών καμπανών. Οι περιορισμοί δεν ήταν παντού ούτε πάντοτε ίδιοι, όμως σε πολλές χριστιανικές κοινότητες η ελεύθερη χρήση τους δεν ήταν δεδομένη.
Το σήμαντρο αποτέλεσε έτσι έναν παραδοσιακό τρόπο κλήσης των πιστών που μπορούσε να συνεχίσει να χρησιμοποιείται.
Ωστόσο, θα ήταν λάθος να θεωρήσουμε ότι το ξύλινο σήμαντρο δημιουργήθηκε εξαιτίας των Οθωμανών. Η χρήση του είναι πολύ παλαιότερη και καταγράφεται ήδη στη βυζαντινή μοναστική παράδοση.
Γιατί όμως ξύλο;
Εδώ αρχίζει ο συμβολισμός.
Στην ορθόδοξη μοναστική παράδοση έχει επικρατήσει η σύνδεση του ξύλινου σημάντρου με το ξύλο του Σταυρού.
Υπάρχει όμως και μία ακόμη όμορφη συμβολική ερμηνεία.
Ο ήχος του ξύλου έχει συσχετιστεί με την Κιβωτό του Νώε. Σύμφωνα με τη μοναστική παράδοση, όπως ο Νώε καλούσε τους ανθρώπους προς την Κιβωτό πριν από τον Κατακλυσμό, έτσι και το σήμαντρο καλεί τους πιστούς προς την Εκκλησία και την προσευχή.
Πρόκειται περισσότερο για θεολογικό συμβολισμό παρά για ιστορική εξήγηση της προέλευσης του οργάνου.
Ο μοναχός δεν το χτυπά τυχαία
Το σήμαντρο δεν παράγει απλώς έναν επαναλαμβανόμενο θόρυβο.
Ο μοναχός που το χρησιμοποιεί κινεί το σφυρί κατά μήκος του ξύλου και αλλάζει τον ρυθμό και το σημείο κρούσης. Επειδή διαφορετικά σημεία της ξύλινης επιφάνειας μπορούν να δώσουν διαφορετική χροιά, δημιουργείται ένα χαρακτηριστικό ρυθμικό άκουσμα.
Σε μεγάλες μοναστικές κοινότητες μπορεί να χρησιμοποιούνται διαφορετικά σήμαντρα και καμπάνες ανάλογα με την ακολουθία, την ημέρα ή τη μεγάλη εορτή.
Ιδιαίτερα στο Άγιον Όρος, η πρακτική αυτή παραμένει ζωντανή και αποτελεί μέρος μιας καθημερινότητας που έχει διατηρήσει στοιχεία αιώνων.
Και ίσως γι’ αυτό ο ήχος του ξύλινου σημάντρου είναι τόσο χαρακτηριστικός.
Δεν λειτουργεί απλώς ως ειδοποίηση ότι αρχίζει μια ακολουθία.
Είναι ένας ήχος που εξακολουθεί να καλεί τους μοναχούς στην προσευχή σχεδόν όπως το έκανε πριν από εκατοντάδες χρόνια.
