Περιβάλλον
Για έναν άνθρωπο, ο ύπνος σημαίνει ότι κλείνει τα μάτια, ξαπλώνει και για κάποιες ώρες αφήνει το σώμα του να λειτουργεί σχεδόν αυτόματα. Για ένα δελφίνι, όμως, κάτι τέτοιο θα μπορούσε να αποδειχθεί επικίνδυνο.
Τα δελφίνια είναι θηλαστικά και αναπνέουν αέρα με πνεύμονες. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να ανεβαίνουν τακτικά στην επιφάνεια για να αναπνεύσουν.
Πώς κοιμούνται λοιπόν χωρίς να κινδυνεύουν να πνιγούν; Η φύση έχει δώσει μια εντυπωσιακή λύση: κοιμάται μόνο το ένα ημισφαίριο του εγκεφάλου κάθε φορά.
Το άλλο παραμένει σε κατάσταση εγρήγορσης.
Το φαινόμενο ονομάζεται μονοημισφαιρικός ύπνος βραδέων κυμάτων και αποτελεί μία από τις πιο εντυπωσιακές προσαρμογές ύπνου στο ζωικό βασίλειο.
Ο μισός εγκέφαλος κοιμάται και ο άλλος παραμένει σε επιφυλακή
Κατά τη διάρκεια αυτού του ύπνου, το ένα εγκεφαλικό ημισφαίριο παρουσιάζει δραστηριότητα που αντιστοιχεί σε βαθύτερη ξεκούραση, ενώ το άλλο διατηρεί μεγαλύτερο βαθμό εγρήγορσης.
Μετά από ένα διάστημα οι ρόλοι μπορούν να αντιστραφούν. Έτσι, σταδιακά, και οι δύο πλευρές του εγκεφάλου έχουν την ευκαιρία να ξεκουραστούν χωρίς το ζώο να χάνει εντελώς την επαφή του με το περιβάλλον.
Ακόμη πιο χαρακτηριστικό είναι ότι συχνά το μάτι που συνδέεται κυρίως με το ξύπνιο ημισφαίριο παραμένει ανοιχτό, ενώ το άλλο μπορεί να είναι κλειστό.
Ένα δελφίνι μπορεί επομένως να μοιάζει σαν να κοιμάται και να παρακολουθεί ταυτόχρονα όσα συμβαίνουν γύρω του.
Γιατί δεν μπορούν απλώς να κοιμηθούν όπως εμείς; Η αναπνοή των ανθρώπων συνεχίζεται αυτόματα ακόμη και όταν κοιμόμαστε.
Στα δελφίνια, η κατάσταση είναι διαφορετική.
Η αναπνοή τους απαιτεί μεγαλύτερο συνειδητό νευρικό έλεγχο, καθώς πρέπει να φτάσουν στην επιφάνεια και να ανοίξουν τον φυσητήρα τους για να πάρουν αέρα. Αν έχαναν για πολλές ώρες πλήρως την εγρήγορσή τους όπως ένας άνθρωπος σε βαθύ ύπνο, θα υπήρχε σοβαρό πρόβλημα.
Η διατήρηση μέρους του εγκεφάλου σε λειτουργία βοηθά να συνεχίζεται ο απαραίτητος κύκλος ανόδου στην επιφάνεια και αναπνοής.
Ο ύπνος τούς προστατεύει και από τους κινδύνους
Υπάρχει και δεύτερο πλεονέκτημα. Η θάλασσα δεν είναι ακριβώς το ιδανικό μέρος για να μείνει ένα ζώο εντελώς απροστάτευτο επί ώρες.
Καρχαρίες και άλλες απειλές μπορεί να εμφανιστούν, ενώ ένα δελφίνι πρέπει παράλληλα να παραμένει κοντά στην ομάδα του και να αντιλαμβάνεται τι συμβαίνει στο νερό γύρω του. Ο μονοημισφαιρικός ύπνος επιτρέπει έναν βαθμό επιτήρησης του περιβάλλοντος ακόμη και κατά την ξεκούραση.
Τα δελφίνια μπορεί να κολυμπούν αργά, να παραμένουν σχετικά ακίνητα κοντά στην επιφάνεια ή να ακολουθούν άλλα μέλη της ομάδας ενώ βρίσκονται σε αυτή την κατάσταση.
Τα νεογέννητα κάνουν κάτι ακόμη πιο εντυπωσιακό
Οι πρώτες εβδομάδες της ζωής ενός δελφινιού είναι ιδιαίτερα απαιτητικές.
Μελέτες σε δελφίνια και όρκες έχουν δείξει ότι μητέρες και νεογέννητα μπορούν να παραμένουν εξαιρετικά δραστήρια για μεγάλα χρονικά διαστήματα μετά τη γέννηση, με πολύ περιορισμένες περιόδους ακινησίας που μοιάζουν με τον τυπικό ύπνο των ενηλίκων.
Για το μικρό δελφίνι, η συνεχής κίνηση μπορεί να βοηθά στη διατήρηση της επαφής με τη μητέρα, στην τακτική άνοδο για αναπνοή και στην αποφυγή κινδύνων.
Σταδιακά, καθώς μεγαλώνει, αναπτύσσεται περισσότερο το μοτίβο ξεκούρασης των ενηλίκων.
Δεν είναι τα μόνα ζώα που το κάνουν
Ο μονοημισφαιρικός ύπνος δεν αποτελεί αποκλειστικότητα των δελφινιών.
Έχει παρατηρηθεί και σε άλλα κητώδη, όπως ορισμένες φάλαινες, αλλά και σε αρκετά είδη πτηνών.
Σε ορισμένα πουλιά, μάλιστα, έχει παρατηρηθεί ότι όσα βρίσκονται στις άκρες μιας ομάδας μπορούν να διατηρούν μεγαλύτερη εγρήγορση προς την πλευρά από την οποία θα μπορούσε να εμφανιστεί κάποια απειλή.
Για εμάς ο ύπνος σημαίνει ότι αποσυνδεόμαστε για λίγο από τον κόσμο.
Για ένα δελφίνι, όμως, αυτό θα ήταν πολυτέλεια που η ζωή στη θάλασσα δεν επιτρέπει. Έτσι η εξέλιξη κατέληξε σε μια εκπληκτική λύση: να κοιμάται ο μισός εγκέφαλος, ενώ ο άλλος εξακολουθεί να προσέχει τη θάλασσα.
