Σαν σήμερα το 1862: Η τελευταία ημέρα του Όθωνα στην Ελλάδα – Η απόφαση να εγκαταλείψει τον θρόνο

Λίγο πριν από τη μία το μεσημέρι της 12ης Οκτωβρίου 1862, η επίσημη λευκή λέμβος πλησιάζει το πολεμικό πλοίο «Αμαλία» για να παραλάβει τον Όθωνα και τη βασίλισσα Αμαλία.

Οι τιμές είναι οι προβλεπόμενες για την αναχώρηση ενός βασιλικού ζεύγους. Οι ναύτες στέκονται προσοχή, οι αξιωματικοί ασπάζονται το χέρι της βασίλισσας και τα κανόνια του πλοίου ρίχνουν 21 χαιρετιστήριους κανονιοβολισμούς.

Η Αμαλία φορά απλά ρούχα ταξιδιού. Με ένα μαντίλι σκουπίζει τα δάκρυά της και επιβιβάζεται στη λέμβο. Λίγο αργότερα, εμφανίζεται στο κατάστρωμα ο Όθων, ντυμένος με την ελληνική φουστανέλα. Χαιρετά έναν προς έναν τους αξιωματικούς, ενώ κάποιοι δεν μπορούν να συγκρατήσουν τη συγκίνησή τους και τον αγκαλιάζουν κλαίγοντας.

Προτού εγκαταλείψει το πλοίο, ο βασιλιάς κοιτάζει γύρω του και ψιθυρίζει μια τελευταία ευχή: «Εύχομαι να ευτυχήσει η Ελλάς».

Η λέμβος κατευθύνεται προς τη βρετανική φρεγάτα «HMS Scylla». Ενώ οι κανονιοβολισμοί συνεχίζονται, πραγματοποιεί έναν μεγάλο κύκλο στη θάλασσα. Σύμφωνα με το ΑΠΕ-ΜΠΕ, είναι η τελευταία φορά που ελληνικά κανόνια αποδίδουν τιμές στον Όθωνα και την Αμαλία. Τα δύο πλοία παραμένουν αγκυροβολημένα ανοιχτά της Σαλαμίνας και το βασιλικό ζεύγος αναγκάζεται να περάσει τη νύχτα στο «Αμαλία», προτού ολοκληρωθεί η αναχώρησή του.

Στον Πειραιά, ωστόσο, η εικόνα είναι εντελώς διαφορετική. Ένα εξαγριωμένο πλήθος περιμένει την απομάκρυνση του βασιλιά, καθώς η πολιτική και κοινωνική ένταση έχει συσσωρευτεί εδώ και χρόνια.

Από τη δυσαρέσκεια στην ανατροπή

Η κρίση της μοναρχίας είχε βαθύτερες αιτίες. Καθοριστικό ρόλο έπαιξε η στάση του Όθωνα κατά τον Κριμαϊκό Πόλεμο (1853-1856). Ο βασιλιάς έβλεπε στη Ρωσία έναν πιθανό σύμμαχο για την επέκταση των ελληνικών συνόρων προς τις ελληνόφωνες περιοχές που εξακολουθούσαν να βρίσκονται υπό οθωμανική κυριαρχία, στο πλαίσιο της Μεγάλης Ιδέας.

Η επιλογή αυτή, όμως, ερχόταν σε αντίθεση με τα συμφέροντα των Μεγάλων Δυνάμεων, κυρίως της Βρετανίας και της Γαλλίας, που αντιτάχθηκαν στη ρωσική επιρροή στην περιοχή. Η Ελλάδα βρέθηκε έτσι σε δυσμενή διπλωματική θέση, ενώ η οικονομική της κατάσταση επιδεινώθηκε από τις πιέσεις και τα βάρη των δανείων που όφειλε στους ξένους πιστωτές της.

Η δυσαρέσκεια απέναντι στον θρόνο ενισχυόταν και από το εσωτερικό πολιτικό σκηνικό. Παρά την παραχώρηση Συντάγματος, ο Όθων εξακολούθησε να παρεμβαίνει στην πολιτική ζωή, προκαλώντας αντιδράσεις. Παράλληλα, μερίδα των πολιτικών και των κοινωνικών ελίτ αντιδρούσε στην επιρροή της βαυαρικής αυλής, ενώ μια νέα γενιά φιλελεύθερων πολιτικών ζητούσε περιορισμό της βασιλικής εξουσίας.

Το αποτέλεσμα ήταν η σταδιακή απομόνωση του μονάρχη. Η δυσαρέσκεια του λαού, οι πολιτικές αντιπαραθέσεις και η οικονομική εξάντληση της χώρας δημιούργησαν ένα εκρηκτικό περιβάλλον, που τελικά οδήγησε στην εξέγερση.

Οι ημέρες της εξέγερσης

Στις αρχές Οκτωβρίου του 1862, ο Όθων και η Αμαλία επιβιβάστηκαν στο πλοίο «Αμαλία» για περιοδεία στην Πελοπόννησο. Σκοπός τους ήταν να επισκεφθούν περιοχές όπου επικρατούσε αναταραχή και να επιχειρήσουν να κατευνάσουν τα πνεύματα.

Τη νύχτα της 10ης Οκτωβρίου, ενώ το βασιλικό ζεύγος απουσίαζε, η Αθήνα και ο Πειραιάς συγκλονίστηκαν από την εξέγερση πολιτών, φοιτητών και στρατιωτικών. Οι δρόμοι γέμισαν με διαδηλωτές που κρατούσαν αναμμένες δάδες και φώναζαν συνθήματα κατά της μοναρχίας. Η επαναστατική επιτροπή εξέδωσε ψήφισμα, ζητώντας την κατάργηση της βασιλείας και τον σχηματισμό προσωρινής κυβέρνησης μέχρι τη σύγκληση Εθνοσυνέλευσης. Την ίδια στιγμή, η στάση των ξένων δυνάμεων επιβάρυνε ακόμη περισσότερο το κλίμα.

Στις 11 Οκτωβρίου, το «Αμαλία» επέστρεψε και βρισκόταν στην περιοχή των Φλεβών. Το βασιλικό περιβάλλον αντιλήφθηκε ότι η κατάσταση είχε ξεφύγει από τον έλεγχο, όταν είδε κόκκινες επαναστατικές σημαίες σε άλλα πλοία και άκουσε τις φωνές των εξεγερμένων να φτάνουν από τη στεριά.

Στον Πειραιά βρισκόταν η γαλλική φρεγάτα «Ζηνοβία». Ο κυβερνήτης της, υποναύαρχος Τουσάρ, ανέλαβε να μεταφέρει στο «Αμαλία» το ψήφισμα των επαναστατών, προσφέροντας παράλληλα στο βασιλικό ζεύγος τη δυνατότητα να αποχωρήσει με ασφάλεια μέσα σε λίγες ώρες.

Ο κυβερνήτης του «Αμαλία», Λεωνίδας Παλάσκας, ένθερμος υποστηρικτής του Όθωνα, προσπάθησε να τον πείσει ότι η απομάκρυνση ήταν πλέον αναγκαία, προκειμένου να αποφευχθεί η επέκταση της εξέγερσης στο πλοίο.

Η Αμαλία, αντίθετα, επέμενε να κατευθυνθούν προς την Καλαμάτα. Από εκεί ήλπιζε να κινητοποιήσει τους υποστηρικτές της μοναρχίας και τις στρατιωτικές δυνάμεις που παρέμεναν πιστές στον θρόνο. Το σχέδιο, όμως, θεωρήθηκε εξαιρετικά επικίνδυνο, καθώς το ταξίδι θα διαρκούσε τουλάχιστον 15 ώρες και η είδηση της επανάστασης θα μπορούσε να έχει φτάσει πολύ νωρίτερα στον προορισμό τους.

Ο Όθων δίσταζε. Φοβόταν ακόμη και το ενδεχόμενο να στραφεί εναντίον του το πλήρωμα του ίδιου του πλοίου και να βρεθεί στα χέρια των επαναστατών, αναγκασμένος να υπογράψει την παραίτησή του. Τελικά, ακολούθησε τη συμβουλή του Παλάσκα και αποφάσισε να μετακινηθεί προς τη Σαλαμίνα, όπου θα περνούσε τη νύχτα.

Για μεγαλύτερη ασφάλεια, το «Αμαλία» συνοδεύτηκε από τη βρετανική φρεγάτα «Scylla» και το γαλλικό ατμοκίνητο πλοίο «Biche».

Η απόφαση να εγκαταλείψει τον θρόνο

Το πρωί της 12ης Οκτωβρίου, ο Όθων είχε πλέον συνειδητοποιήσει ότι η εξέγερση είχε επικρατήσει και ότι η βασιλεία του έφτανε στο τέλος της. Ενημέρωσε τον Παλάσκα πως θα εγκατέλειπε την Ελλάδα, αλλά δεν θα υπέγραφε πράξη παραίτησης.

Όταν ήρθε η ώρα να επιβιβαστεί στη βρετανική φρεγάτα «Scylla», η συγκίνησή του ήταν εμφανής. Τα δάκρυά του αποτύπωσαν το τέλος μιας βασιλείας που είχε διαρκέσει σχεδόν τρεις δεκαετίες.

Για πολλούς, ο Όθων και η Αμαλία αγάπησαν την Ελλάδα, αλλά απέτυχαν να κερδίσουν την εμπιστοσύνη των Ελλήνων. Η φράση αυτή συμπυκνώνει, έστω και με υπερβολική γενίκευση, την αντίφαση ανάμεσα στα αισθήματα του βασιλικού ζεύγους για τη χώρα και στη βαθιά πολιτική ρήξη που είχε δημιουργηθεί με μεγάλο μέρος της κοινωνίας.

Ο Όθων είχε παραμείνει στον ελληνικό θρόνο για 29 χρόνια, 8 μήνες και 19 ημέρες. Όταν έφτασε η ώρα της αναχώρησης, από τους εκατοντάδες αυλικούς και πολιτικούς που είχαν βρεθεί κοντά του κατά τη διάρκεια της βασιλείας του, ελάχιστοι παρέμειναν στο πλευρό του: μια μικρή ομάδα υπασπιστών και δύο κυρίες επί των τιμών.

Ήταν το τέλος μιας ολόκληρης εποχής. Ο πρώτος βασιλιάς της Ελλάδας μετά την ανεξαρτησία αποχωρούσε από τη χώρα, αφήνοντας πίσω του έναν θρόνο που είχε χάσει τη στήριξη του λαού και ένα πολιτικό σύστημα που είχε πλέον περάσει σε νέα φάση.