Σαν σήμερα το 1944: H «νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου» για την ελληνική μειονότητα στην Αλβανία

Συμπληρώνονται 32 χρόνια από την 18η Απριλίου 1994, μια ημερομηνία που έχει μείνει χαραγμένη ως μία από τις πιο έντονες και αμφιλεγόμενες στιγμές για την ελληνική μειονότητα στην Αλβανία.

Η περίοδος εκείνη σημαδεύτηκε από πολιτική ένταση, συλλήψεις και εκτεταμένες έρευνες σε βάρος στελεχών της μειονότητας, σε ένα ήδη τεταμένο περιβάλλον μεταξύ Αθήνας και Τιράνων. Η «ΟΜΟΝΟΙΑ», που είχε ιδρυθεί το 1991 μετά την πτώση του καθεστώτος Χότζα, είχε ως στόχο την πολιτική εκπροσώπηση και την προάσπιση των δικαιωμάτων της ελληνικής κοινότητας στην Αλβανία.

Η κατάσταση επιβαρύνθηκε δραματικά τον Απρίλιο του 1994, μετά το επεισόδιο στο στρατιωτικό φυλάκιο της Επισκοπής, κοντά στα ελληνοαλβανικά σύνορα, όπου σκοτώθηκαν ένας αξιωματικός και ένας στρατιώτης. Το γεγονός αυτό αποδόθηκε από την αλβανική πλευρά σε ένοπλη ομάδα που συνδέθηκε με τη «ΜΑΒΗ», χωρίς ωστόσο να υπάρξει ποτέ πλήρης διαλεύκανση των συνθηκών.

Το περιστατικό προκάλεσε έντονη διπλωματική κρίση και αποτέλεσε αφετηρία για μια σειρά επιχειρήσεων ασφαλείας και συλλήψεων σε βάρος μελών της ελληνικής μειονότητας.

Η κορύφωση ήρθε τη νύχτα της 18ης Απριλίου 1994, όταν, σύμφωνα με μαρτυρίες και καταγγελίες της εποχής, πραγματοποιήθηκαν εκτεταμένες επιχειρήσεις από αλβανικές δυνάμεις ασφαλείας σε διάφορες περιοχές με ελληνικό πληθυσμό. Έρευνες και ανακρίσεις φέρονται να έπληξαν εκατοντάδες πολίτες σε πόλεις όπως το Αργυρόκαστρο, οι Άγιοι Σαράντα, η Χιμάρα και άλλα σημεία της νότιας Αλβανίας.

Στελέχη της ΟΜΟΝΟΙΑ, μεταξύ των οποίων ο Βαγγέλης Παπαχρήστος και ο Θοδωρής Βεζιάνης, συνελήφθησαν ή οδηγήθηκαν σε ανακρίσεις, ενώ υπήρξαν καταγγελίες για πιέσεις και κακομεταχείριση.

Οι εξελίξεις κορυφώθηκαν με τη λεγόμενη «Δίκη των Πέντε», όπου βασικά στελέχη της οργάνωσης κατηγορήθηκαν για βαρύτατα αδικήματα, όπως κατασκοπεία και υπονόμευση της εδαφικής ακεραιότητας της χώρας.

Η υπόθεση προκάλεσε έντονες αντιδράσεις σε διεθνές επίπεδο, με παρεμβάσεις από την Ελλάδα και ευρωπαϊκούς θεσμούς, ενώ θεωρήθηκε κρίσιμη για τις σχέσεις Αλβανίας–Ελλάδας και για την εικόνα της χώρας ως προς τον σεβασμό των μειονοτικών δικαιωμάτων.

Τρεις δεκαετίες μετά, τα γεγονότα της 18ης Απριλίου 1994 εξακολουθούν να αποτελούν σημείο αναφοράς για την ελληνική μειονότητα στην Αλβανία, αλλά και κεφάλαιο έντονης ιστορικής και πολιτικής συζήτησης γύρω από τα δικαιώματα, τις εντάσεις και τη μεταβατική περίοδο των Βαλκανίων τη δεκαετία του ’90.