Στο «φως» η χαμένη πόλη της Κρήτης: Τι αποκαλύπτουν οι νέες ανασκαφές στην Ονιθέ

Μια άγνωστη στο ευρύ κοινό σελίδα της αρχαίας ιστορίας της Κρήτης έρχεται ξανά στο «φως», μέσα από τις συστηματικές αρχαιολογικές έρευνες στην περιοχή νοτιοανατολικά του Ρεθύμνου, πάνω από το χωριό Γουλεδιανά.

Εκεί βρίσκεται η Ονιθέ, ένας σημαντικός αρχαιολογικός χώρος που αποκαλύπτει σταδιακά τα ίχνη μιας αρχαίας πόλης με εντυπωσιακή θέα προς μεγάλο τμήμα του νησιού.

Η πόλη συνδέεται με την αρχαία Ρίθυμνα, ενώ μέσα από μύθους και παραδόσεις έχει ταυτιστεί με τις αρχαίες πόλεις Οσμίδα και Φαλάννα.

Η μεγαλύτερη ακμή της Ονιθές τοποθετείται στα αρχαϊκά χρόνια, ωστόσο τα ευρήματα μαρτυρούν ανθρώπινη παρουσία στην περιοχή ήδη από τη Νεολιθική εποχή, κατά την 4η χιλιετία π.Χ.

Η θέση ήταν γνωστή ήδη από τον 19ο αιώνα, όμως οι πρώτες οργανωμένες ανασκαφές πραγματοποιήθηκαν το 1952, υπό τον αρχαιολόγο Νικόλαο Πλάτωνα.

Κατά τη διάρκεια εκείνων των ερευνών αποκαλύφθηκαν δύο μεγάλα αρχαϊκά κτίρια, η Οικία Α και η Οικία Β. Ιδιαίτερη σημασία έχει η πρώτη, η οποία θεωρείται μέχρι σήμερα ένα από τα χαρακτηριστικότερα δείγματα αρχαϊκής οικιστικής αρχιτεκτονικής στην Κρήτη.

Οι ανασκαφές σταμάτησαν για αρκετές δεκαετίες και επανεκκίνησαν το 2018, με επικεφαλής τον αρχαιολόγο Κυριάκο Ψαρουδάκη, ο οποίος συνεχίζει την έρευνα από το σημείο όπου είχε σταματήσει ο Πλάτων.

Στο επίκεντρο της σύγχρονης έρευνας βρίσκεται ένα μεγάλο οικοδομικό συγκρότημα της αρχαϊκής περιόδου.

Όπως εξηγεί ο Κυριάκος Ψαρουδάκης, πρόκειται για ένα εκτεταμένο σύνολο που χρονολογείται στον 7ο αιώνα π.Χ. και, με βάση τα μέχρι σήμερα ανασκαφικά δεδομένα, φαίνεται πως είχε δημόσιο ή κοινοτικό χαρακτήρα.

Ο ίδιος επισημαίνει ότι το συγκρότημα συνδέεται πιθανότατα με τις πρώιμες διαδικασίες αστικοποίησης και τη διαμόρφωση της πόλης-κράτους στην Κρήτη.

Από την ακρόπολη έως την παλαιοχριστιανική βασιλική

Ο αρχαιολογικός χώρος δεν περιορίζεται στα κατάλοιπα της αρχαϊκής περιόδου.

Στην περιοχή έχουν εντοπιστεί τα ίχνη μιας παλαιοχριστιανικής βασιλικής του 6ου αιώνα μ.Χ., ενώ σε κοντινή απόσταση βρίσκεται αρχαία κρήνη, η οποία παρέμενε ορατή και γνωστή στους κατοίκους της περιοχής.

Στην ακρόπολη διατηρούνται επίσης τμήματα πύργου, η παρουσία του οποίου χρονολογείται ήδη από τον 4ο αιώνα π.Χ.

Τα ευρήματα αποτυπώνουν έτσι τη μακρά ιστορική συνέχεια της περιοχής, από τα προϊστορικά χρόνια και την αρχαϊκή περίοδο έως τη ρωμαϊκή και παλαιοχριστιανική εποχή.

Η προσπάθεια ανάδειξης της Ονιθές δεν περιορίζεται στην αρχαιολογική κοινότητα.

Κάτοικοι της περιοχής έχουν δημιουργήσει την Εταιρεία Φίλων της Ονιθές, συμβάλλοντας στην προσπάθεια να γίνει ευρύτερα γνωστός ένας αρχαιολογικός χώρος που, παρά τη σημασία του, παραμένει σχετικά άγνωστος στο κοινό.

Η συστηματική αρχαιολογική έρευνα πραγματοποιείται από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Ρεθύμνου και υποστηρίζεται οικονομικά από την Περιφέρεια Κρήτης, μέσω της Προγραμματικής Σύμβασης Πολιτισμού 2026-2027, η οποία έχει υπογραφεί από το Υπουργείο Πολιτισμού, την Περιφέρεια Κρήτης και τον Δήμο Ρεθύμνου.

Με τις ανασκαφές να συνεχίζονται, οι αρχαιολόγοι ευελπιστούν ότι τα επόμενα χρόνια θα αποκαλυφθεί ένα ακόμα μεγαλύτερο μέρος της αρχαίας πόλης και θα φωτιστεί περισσότερο η ιστορία της Ονιθές.