Οι δικαστικές υποθέσεις στην Ελλάδα που άλλαξαν τον τρόπο εφαρμογής των νόμων

Υπάρχουν δικαστικές υποθέσεις που δεν έμειναν απλώς στις σελίδες μιας απόφασης.

Οι κρίσεις ελληνικών δικαστηρίων, αλλά και του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, σε υποθέσεις που αφορούσαν την Ελλάδα, υποχρέωσαν σε αρκετές περιπτώσεις την Πολιτεία να επανεξετάσει τον τρόπο με τον οποίο εφαρμόζονται συγκεκριμένες διατάξεις.

Το ίδιο το ελληνικό κράτος διαθέτει πλέον ηλεκτρονική βάση για την αναζήτηση νομολογίας του ΣτΕ και των διοικητικών δικαστηρίων, ενώ το ΣτΕ επισημαίνει ότι η νομολογία του καλύπτει ζητήματα συνταγματικού, διοικητικού και ευρωπαϊκού δικαίου.

• Η υπόθεση «Βαλλιανάτος» και τα σύμφωνα συμβίωσης

Μία από τις πλέον χαρακτηριστικές υποθέσεις αφορά τα δικαιώματα των ομόφυλων ζευγαριών.

Στην υπόθεση «Vallianatos and Others v. Greece», το ΕΔΔΑ έκρινε ότι ο αποκλεισμός των ομόφυλων ζευγαριών από το τότε ελληνικό σύμφωνο συμβίωσης συνιστούσε διάκριση.

Η απόφαση είχε ιδιαίτερη σημασία, καθώς ανέδειξε ότι ένα νομικό πλαίσιο που παρέχει δικαιώματα σε ζευγάρια δεν μπορεί να αποκλείει μια ολόκληρη κατηγορία πολιτών χωρίς επαρκή αιτιολόγηση.

Η νομοθεσία στην Ελλάδα τροποποιήθηκε στη συνέχεια, με το νέο σύμφωνο συμβίωσης να επεκτείνεται και στα ομόφυλα ζευγάρια.

Η υπόθεση αποτέλεσε χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο μια δικαστική κρίση μπορεί να οδηγήσει σε αλλαγή της πρακτικής εφαρμογής της νομοθεσίας.

• Η «Μolla Sali» και η εφαρμογή της Σαρίας στη Θράκη

Ιδιαίτερα σημαντική υπήρξε και η υπόθεση Molla Sali κατά Ελλάδας, η οποία έφτασε στην Ολομέλεια του ΕΔΔΑ.

Η υπόθεση ξεκίνησε από κληρονομική διαφορά.

Ο σύζυγος της Μόλλα Σαλί, Έλληνας μουσουλμάνος της Θράκης, είχε αφήσει δημόσια διαθήκη ενώπιον συμβολαιογράφου.

Ωστόσο, τα ελληνικά δικαστήρια είχαν κρίνει τελικά ότι η κληρονομική διαφορά έπρεπε να αντιμετωπιστεί με βάση το ισλαμικό δίκαιο και όχι τον Αστικό Κώδικα.

Το ΕΔΔΑ έκρινε ότι η εφαρμογή της Σαρίας στη συγκεκριμένη περίπτωση οδήγησε σε διακριτική μεταχείριση της Μόλλα Σαλί.

Η απόφαση του 2018 αποτέλεσε κομβικό σημείο για το καθεστώς που ίσχυε στη Θράκη και συνέβαλε στην αλλαγή του νομοθετικού πλαισίου, ώστε η προσφυγή στο θρησκευτικό δίκαιο να μην λειτουργεί υποχρεωτικά εις βάρος της επιλογής των πολιτών.

• Η υπόθεση Ζοντούλ και η μεταχείριση κρατουμένων

Μια άλλη υπόθεση με ιδιαίτερα σοβαρές προεκτάσεις ήταν η Zontul κατά Ελλάδας.

Αφορούσε Τούρκο μετανάστη που κρατούνταν σε εγκατάσταση στην Κρήτη και κατήγγειλε βασανιστική και εξευτελιστική μεταχείριση από λιμενικό.

Το ΕΔΔΑ διαπίστωσε παραβίαση του άρθρου 3 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και επέκρινε – μεταξύ άλλων- την ανεπαρκή αντιμετώπιση της σοβαρότητας των πράξεων από τις ελληνικές αρχές.

Η υπόθεση ανέδειξε με ιδιαίτερα σκληρό τρόπο την υποχρέωση του κράτους όχι μόνο να αποτρέπει τα βασανιστήρια και την κακομεταχείριση, αλλά και να διερευνά αποτελεσματικά τις σχετικές καταγγελίες.

• Το απόρρητο των επικοινωνιών και τα μεταδεδομένα

Σημαντικές αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζεται το απόρρητο των επικοινωνιών προέκυψαν και μέσα από τη νομολογία του ΣτΕ και του Αρείου Πάγου.

Ενδεικτικά, η απόφαση 1593/2016 του ΣτΕ αναγνώρισε ότι η προστασία του απορρήτου δεν περιορίζεται στο περιεχόμενο μιας τηλεφωνικής ή ηλεκτρονικής επικοινωνίας, αλλά αφορά και δεδομένα που συνδέονται με αυτή, όπως ο χρόνος, η διάρκεια και άλλα στοιχεία της επικοινωνίας.

Παράλληλα, μεταγενέστερη νομολογία ανέδειξε τη διάκριση μεταξύ του περιεχομένου μιας επικοινωνίας και των εξωτερικών στοιχείων ή μεταδεδομένων της, επιβεβαιώνοντας ότι πρόκειται για πεδίο όπου η συνταγματική προστασία, η εθνική νομοθεσία και το ευρωπαϊκό δίκαιο πρέπει να συνδυάζονται.

• Η ψήφος των Ελλήνων του εξωτερικού

Στην υπόθεση Sitaropoulos και Giakoumopoulos κατά Ελλάδας, το ΕΔΔΑ εξέτασε το ζήτημα της συμμετοχής στις εκλογές Ελλήνων που ζουν μόνιμα στο εξωτερικό.

Η απόφαση του 2012 αποτέλεσε σημαντικό σημείο αναφοράς στη συζήτηση για την ψήφο των αποδήμων και το κατά πόσο το κράτος οφείλει να δημιουργήσει πρακτικούς μηχανισμούς που επιτρέπουν την άσκηση του εκλογικού δικαιώματος από το εξωτερικό.

Το ζήτημα επανήλθε έκτοτε επανειλημμένα στο πολιτικό και νομοθετικό προσκήνιο, μέχρι τη θεσμοθέτηση διαδικασιών για την ψήφο των Ελλήνων του εξωτερικού.

Οι συγκεκριμένες υποθέσεις δείχνουν ότι η νομοθεσία δεν είναι ένα στατικό σύνολο κανόνων.

Η ερμηνεία των δικαστηρίων μπορεί να αποκαλύψει κενά, αντιφάσεις ή πρακτικές που οδηγούν σε άνιση μεταχείριση και να υποχρεώσει την Πολιτεία να προσαρμόσει το πλαίσιο.

Άλλοτε η αλλαγή έρχεται μέσω μιας νέας νομοθετικής ρύθμισης και άλλοτε μέσω της σταδιακής μεταβολής της δικαστηριακής πρακτικής.

Σε κάθε περίπτωση, η νομολογία αποτελεί έναν από τους βασικούς μηχανισμούς μέσω των οποίων το γράμμα του νόμου μετατρέπεται σε πραγματικά δικαιώματα και υποχρεώσεις στην καθημερινή ζωή.