Γιατί ο διάβολος έχει κέρατα στις εικόνες; – Από πού ξεκίνησε η απεικόνισή του

Κόκκινο δέρμα, ουρά, οπλές και δύο μεγάλα κέρατα. Η εικόνα του διαβόλου είναι τόσο βαθιά ριζωμένη στη δυτική κουλτούρα ώστε μοιάζει αυτονόητο ότι κάπως έτσι περιγράφεται και στα βιβλικά κείμενα. Στην πραγματικότητα, όμως, η Αγία Γραφή δεν δίνει αυτή τη συγκεκριμένη εξωτερική περιγραφή του Σατανά.

Η μορφή που γνωρίζουμε σήμερα δημιουργήθηκε σταδιακά μέσα σε πολλούς αιώνες. Ζωγράφοι και γλύπτες συνδύασαν βιβλικά σύμβολα με προχριστιανικές εικόνες, μορφές της κλασικής αρχαιότητας και μεσαιωνικές αντιλήψεις για το κακό.

Ο Πάνας και οι σάτυροι

Μία από τις σημαντικότερες επιρροές θεωρείται η εικονογραφία μορφών όπως ο αρχαίος θεός Πάνας και οι σάτυροι. Ο Πάνας απεικονιζόταν με κέρατα, πόδια τράγου και έντονα ζωώδη χαρακτηριστικά, χωρίς φυσικά για τους αρχαίους Έλληνες να αποτελεί τον «διάβολο» της χριστιανικής παράδοσης.

Καθώς όμως ο χριστιανισμός εξαπλώθηκε σε έναν κόσμο γεμάτο παλαιότερες θρησκευτικές εικόνες, στοιχεία από ειδωλολατρικές μορφές άρχισαν σταδιακά να χρησιμοποιούνται στη χριστιανική τέχνη ως οπτικά σύμβολα της αγριότητας, του πειρασμού και της αταξίας. Αυτό δεν συνέβη σε μία συγκεκριμένη στιγμή ούτε σημαίνει ότι ο διάβολος «αντιγράφηκε» απλώς από τον Πάνα. Ήταν μια μακρά διαδικασία ανάμειξης διαφορετικών συμβόλων.

Γιατί τα κέρατα θεωρήθηκαν τόσο κατάλληλα

Τα κέρατα είχαν ήδη ισχυρή συμβολική δύναμη σε πολλούς αρχαίους πολιτισμούς. Μπορούσαν να συνδέονται με δύναμη, γονιμότητα, άγρια φύση ή θεϊκή εξουσία, ανάλογα με την εποχή και τον πολιτισμό. Στη μεσαιωνική χριστιανική τέχνη όμως άρχισαν να χρησιμοποιούνται συχνά για να κάνουν τις δαιμονικές μορφές αμέσως αναγνωρίσιμες και απειλητικές.

Οι καλλιτέχνες πρόσθεσαν σταδιακά οπλές, ουρές, νύχια, τρίχωμα και φτερά νυχτερίδας. Ο στόχος δεν ήταν να δημιουργηθεί ένα επιστημονικό «πορτρέτο» του Σατανά αλλά μια εικόνα που θα συμβόλιζε την απόσταση από το ανθρώπινο και το θεϊκό.

Και πώς μπήκε ο τράγος στην ιστορία;

Ο τράγος απέκτησε επίσης ισχυρή σχέση με τη δαιμονική εικονογραφία. Στην ευρωπαϊκή φαντασία συνδέθηκε με ανεξέλεγκτη σεξουαλικότητα, άγρια ένστικτα και, αργότερα, με ιστορίες μαγείας και τελετών. Έτσι τα χαρακτηριστικά του πέρασαν όλο και περισσότερο στις εικόνες του διαβόλου.

Πολύ αργότερα, τον 19ο αιώνα, η γνωστή εικόνα του Baphomet με κεφάλι τράγου που σχεδίασε ο Ελιφάς Λεβί επηρέασε ακόμη περισσότερο τη σύγχρονη αποκρυφιστική και λαϊκή εικονογραφία. Δεν ήταν όμως η αρχή της εικόνας του κερασφόρου διαβόλου, η οποία υπήρχε ήδη για αιώνες.

Η Βίβλος χρησιμοποιεί άλλα σύμβολα

Στα βιβλικά κείμενα ο Σατανάς παρουσιάζεται με διαφορετικές εικόνες. Στη Γένεση υπάρχει το φίδι, ενώ στην Αποκάλυψη εμφανίζεται ο μεγάλος δράκοντας που ταυτίζεται με τον διάβολο και τον Σατανά. Αλλού γίνεται λόγος για τον πειραστή ή τον αντίδικο, χωρίς όμως να δίνεται η γνωστή εικόνα ενός κόκκινου ανθρωπόμορφου πλάσματος με κέρατα.

Άρα ο διάβολος που γνωρίζουμε από ζωγραφικούς πίνακες, ταινίες και λαϊκές παραδόσεις είναι σε μεγάλο βαθμό δημιούργημα της ιστορίας της τέχνης. Τα κέρατα δεν προέκυψαν από μία συγκεκριμένη βιβλική περιγραφή, αλλά από αιώνες συμβολισμών και καλλιτεχνικής εξέλιξης.