Ο πραγματικός λόγος που μερικά τραγούδια «κολλάνε» στο μυαλό μας για ημέρες – Το φαινόμενο των earworms

Έχει συμβεί σχεδόν σε όλους: ένα τραγούδι που ακούσαμε στο ραδιόφωνο, σε ένα βίντεο ή ακόμη και πριν από αρκετές ώρες επιστρέφει ξαφνικά στο μυαλό μας και επαναλαμβάνεται ξανά και ξανά.

Μπορεί να είναι ένα ρεφρέν, λίγες μόνο νότες ή ένας στίχος που μοιάζει αδύνατο να σταματήσει.

Το φαινόμενο είναι γνωστό ως «earworm», ένας όρος που χρησιμοποιείται για να περιγράψει την ακούσια μουσική νοητική επανάληψη.

Στην επιστημονική βιβλιογραφία συναντάται και ως involuntary musical imagery (INMI), δηλαδή ακούσια μουσική αναπαράσταση.

Το παράξενο είναι ότι δεν χρειάζεται καν να ακούμε πραγματικά το τραγούδι.

Ο εγκέφαλος μπορεί να «παίζει» μόνος του ένα μουσικό απόσπασμα, ακόμη και όταν βρισκόμαστε σε ένα εντελώς διαφορετικό περιβάλλον.

Γιατί όμως συμβαίνει;

Οι ερευνητές θεωρούν ότι ένας από τους βασικούς λόγους είναι η επαναληπτικότητα.

Όσο περισσότερο ακούμε ένα τραγούδι, τόσο πιο εύκολα αποθηκεύονται συγκεκριμένα μουσικά μοτίβα στη μνήμη.

Ένα χαρακτηριστικό ρεφρέν ή μια απλή μελωδία μπορεί να γίνει ιδιαίτερα εύκολα αναγνωρίσιμη και να ανακαλείται χωρίς συνειδητή προσπάθεια.

Παράλληλα, τα earworms συνδέονται με τη λειτουργία της μνήμης και των συνειρμών.

Ένα τραγούδι μπορεί να ενεργοποιηθεί επειδή ακούμε μια παρόμοια λέξη, βρισκόμαστε σε έναν συγκεκριμένο χώρο ή θυμόμαστε ένα πρόσωπο και μια κατάσταση που συνδέεται μαζί του.

Ακόμη και η διάθεσή μας μπορεί να παίξει ρόλο.

Ένα τραγούδι που συνδέεται με χαρά, νοσταλγία, άγχος ή μια σημαντική προσωπική εμπειρία μπορεί να επιστρέψει στη σκέψη μας πολύ πιο εύκολα.

• Γιατί ορισμένα τραγούδια είναι πιο «κολλητικά»;

Δεν είναι όλα τα τραγούδια εξίσου πιθανό να γίνουν earworms.

Συνήθως πρόκειται για κομμάτια με απλή και εύκολα αναγνωρίσιμη μελωδία, έντονο ρυθμό και επαναλαμβανόμενο ρεφρέν.

Ένα ακόμη χαρακτηριστικό είναι η λεγόμενη «μουσική έκπληξη».

Όταν ένα τραγούδι ακολουθεί ένα γνώριμο μοτίβο αλλά περιλαμβάνει κάποια απρόσμενη αλλαγή στη μελωδία ή στον ρυθμό, μπορεί να αποτυπωθεί πιο έντονα στη μνήμη.

Γι’ αυτό και συχνά δεν πρόκειται απαραίτητα για τα αγαπημένα μας τραγούδια.

Ένα κομμάτι που θεωρούμε ενοχλητικό μπορεί να αποδειχθεί πολύ πιο επίμονο από ένα τραγούδι που πραγματικά απολαμβάνουμε.

• Γιατί συνεχίζεται η επανάληψη;

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία του φαινομένου είναι ότι ο εγκέφαλος φαίνεται να επαναλαμβάνει συχνά ένα μικρό τμήμα του τραγουδιού, κυρίως το ρεφρέν ή το πιο χαρακτηριστικό μουσικό μοτίβο.

Η επανάληψη μπορεί να δημιουργεί έναν μικρό «κύκλο»: θυμόμαστε ένα μέρος της μελωδίας, ο εγκέφαλος προσπαθεί να το ολοκληρώσει και στη συνέχεια επιστρέφει στην αρχή του ίδιου αποσπάσματος.

Έτσι δημιουργείται η αίσθηση ότι το τραγούδι δεν σταματά ποτέ.

Σε αρκετές περιπτώσεις μάλιστα, το φαινόμενο εμφανίζεται όταν δεν κάνουμε κάτι που απαιτεί ιδιαίτερη συγκέντρωση.

Η οδήγηση, το περπάτημα, το ντους ή μια απλή καθημερινή εργασία μπορούν να αφήσουν περισσότερο «χώρο» για τέτοιου είδους αυθόρμητες σκέψεις.

• Μπορούμε να το σταματήσουμε;

Συνήθως ένα earworm εξαφανίζεται μόνο του. Όταν όμως ένα τραγούδι επιμένει για ώρες, υπάρχουν ορισμένες πρακτικές που μπορεί να βοηθήσουν.

Η πλήρης ακρόαση του τραγουδιού είναι μία πιθανή λύση, καθώς ο εγκέφαλος μπορεί να ολοκληρώσει τη μουσική ακολουθία που έχει μείνει «ανοιχτή».

Για άλλους ανθρώπους βοηθά η αλλαγή δραστηριότητας ή η ενασχόληση με κάτι που απαιτεί περισσότερη συγκέντρωση.

Σε κάθε περίπτωση, τα earworms θεωρούνται συνηθισμένο και κατά κανόνα φυσιολογικό φαινόμενο.

Δεν σημαίνει ότι κάτι δεν πάει καλά με τη μνήμη ή τη λειτουργία του εγκεφάλου.

Αντίθετα, αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η μουσική συνδέεται με τη μνήμη, τα συναισθήματα και τους καθημερινούς μας συνειρμούς.