Κι όμως υπάρχει ζώο που μπορεί να μείνει σχεδόν ακίνητο για χρόνια περιμένοντας την κατάλληλη στιγμή

Υπάρχει ένα ζώο που, όταν το περιβάλλον γύρω του γίνεται ακατάλληλο για ζωή, δεν μεταναστεύει ούτε αναζητά καταφύγιο εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά. Κάνει κάτι πολύ πιο παράξενο: θάβεται στη λάσπη, μειώνει δραματικά τη δραστηριότητά του και περιμένει.

Όχι για ώρες ή ημέρες, αλλά σε ακραίες περιπτώσεις για χρόνια. Πρόκειται για τον αφρικανικό πνευμονόψαρο, ένα από τα πιο ιδιαίτερα ψάρια στον κόσμο.

Οι πνευμονόψαροι ζουν σε γλυκά νερά της Αφρικής, σε περιοχές όπου οι εποχικές ξηρασίες μπορούν να εξαφανίσουν λίμνες, βάλτους και μικρά ποτάμια. Για ένα συνηθισμένο ψάρι η εξαφάνιση του νερού θα σήμαινε σχεδόν βέβαιο θάνατο. Ο πνευμονόψαρος όμως διαθέτει μια εντυπωσιακή στρατηγική επιβίωσης.

Όταν αντιλαμβάνεται ότι το νερό υποχωρεί, βυθίζεται στη μαλακή λάσπη και δημιουργεί έναν θάλαμο γύρω από το σώμα του. Παράγει βλέννα, η οποία στεγνώνει και σχηματίζει ένα είδος προστατευτικού «κουκουλιού». Αφήνει μόνο ένα μικρό άνοιγμα από το οποίο μπορεί να αναπνέει.

Το ψάρι που αναπνέει αέρα

Το μεγάλο του πλεονέκτημα βρίσκεται ήδη στο όνομά του. Ο αφρικανικός πνευμονόψαρος διαθέτει λειτουργικούς πνεύμονες και μπορεί να αναπνέει ατμοσφαιρικό αέρα. Έτσι δεν εξαρτάται αποκλειστικά από το οξυγόνο που υπάρχει στο νερό όπως τα περισσότερα ψάρια.

Μόλις κλειστεί στο υπόγειο καταφύγιό του, μπαίνει σε μια κατάσταση που ονομάζεται αισθηβασία. Πρόκειται για κάτι που θυμίζει χειμερία νάρκη, μόνο που ενεργοποιείται κυρίως για την αντιμετώπιση της ζέστης και της ξηρασίας.

Ο μεταβολισμός του μειώνεται δραματικά. Το ζώο περιορίζει στο ελάχιστο τις κινήσεις του, σταματά να τρέφεται και αρχίζει να χρησιμοποιεί τα αποθέματα ενέργειας που έχει συγκεντρώσει στο σώμα του.

Μπορεί πραγματικά να παραμείνει έτσι για χρόνια;

Εδώ χρειάζεται μια σημαντική διευκρίνιση. Στη φύση η αισθηβασία συνδέεται συνήθως με την εποχική ξηρασία και δεν σημαίνει ότι κάθε πνευμονόψαρος παραμένει θαμμένος επί χρόνια.

Ωστόσο, σε ελεγχόμενες συνθήκες έχουν καταγραφεί αφρικανικοί πνευμονόψαροι που επέζησαν σε κατάσταση αισθηβασίας για πολλά χρόνια, γεγονός που έχει προκαλέσει τεράστιο επιστημονικό ενδιαφέρον.

Το εντυπωσιακότερο είναι ότι το σώμα τους πρέπει να αντιμετωπίσει προβλήματα που για άλλα ζώα θα ήταν καταστροφικά. Η παρατεταμένη ακινησία, η απουσία τροφής και η συσσώρευση άχρηστων μεταβολικών προϊόντων απαιτούν μια σειρά από εντυπωσιακές βιοχημικές προσαρμογές.

Και τότε έρχεται η βροχή

Όταν οι βροχές επιστρέψουν και το ξεραμένο έδαφος γεμίσει ξανά νερό, το προστατευτικό περίβλημα μαλακώνει. Ο πνευμονόψαρος αρχίζει σταδιακά να «ξυπνά», ο μεταβολισμός του ανεβαίνει και το ζώο βγαίνει από τη λάσπη για να επιστρέψει στην κανονική του ζωή.

Εκεί όπου πριν υπήρχε μόνο ξεραμένη γη μπορεί ξαφνικά να εμφανιστεί ένα μεγάλο ζωντανό ψάρι. Για κάποιον που δεν γνωρίζει τι έχει συμβεί, η εικόνα μοιάζει σχεδόν αδύνατη.

Η συγκεκριμένη ικανότητα έχει προσελκύσει και το ενδιαφέρον των επιστημόνων, επειδή η κατανόηση του τρόπου με τον οποίο το σώμα του πνευμονόψαρου αντέχει τόσο μεγάλη περίοδο αδράνειας μπορεί να προσφέρει πληροφορίες για τον μεταβολισμό, την απώλεια μυϊκής μάζας και άλλους βιολογικούς μηχανισμούς.

Ο αφρικανικός πνευμονόψαρος, λοιπόν, δεν περνά κυριολεκτικά χρόνια εντελώς ακίνητος ούτε «παγώνει» τον χρόνο. Κάνει όμως κάτι εξίσου εντυπωσιακό: κατεβάζει τον οργανισμό του σε λειτουργία επιβίωσης και περιμένει κάτω από τη στεγνή γη μέχρι το περιβάλλον να γίνει ξανά κατάλληλο για ζωή.