Ψυχοπάθεια: Τα χαρακτηριστικά που χρειάζονται προσοχή και γιατί δεν αρκεί ένα μόνο σημάδι

Τα ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά δεν εκδηλώνονται με έναν συγκεκριμένο τρόπο ούτε αρκεί μία συμπεριφορά για να χαρακτηριστεί κάποιος ψυχοπαθής.

Οι ειδικοί εξετάζουν ένα ευρύτερο και επαναλαμβανόμενο μοτίβο που αφορά τον τρόπο με τον οποίο ένα άτομο αισθάνεται, συμπεριφέρεται και σχετίζεται με τους γύρω του.

Η μειωμένη ενσυναίσθηση, η χειριστική συμπεριφορά και η έλλειψη μεταμέλειας συγκαταλέγονται στα χαρακτηριστικά που έχουν συνδεθεί με την ψυχοπάθεια. Ωστόσο, η παρουσία ενός ή περισσότερων από αυτά δεν αρκεί από μόνη της για να τεθεί κάποια διάγνωση.

Σημασία έχει η ένταση των χαρακτηριστικών, η διάρκεια της εκδήλωσής τους και οι συνέπειες που έχουν στις προσωπικές σχέσεις, στην εργασία και στην καθημερινότητα.

Ποια χαρακτηριστικά συνδέονται με την ψυχοπάθεια

Στην επιστημονική έρευνα, η ψυχοπάθεια εξετάζεται ως ένα σύνολο χαρακτηριστικών προσωπικότητας. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται:

• Έλλειψη συμπόνιας: Δυσκολία να αναγνωρίσει ή να λάβει υπόψη κάποιος τη συναισθηματική κατάσταση και τον πόνο των άλλων.
• Περιορισμένη ενσυναίσθηση: Μειωμένη ικανότητα κατανόησης των συναισθημάτων των άλλων ή ανταπόκρισης σε αυτά.
• Απουσία μεταμέλειας: Έλλειψη ουσιαστικής ενοχής για τη ζημιά που μπορεί να έχει προκαλέσει η συμπεριφορά του ατόμου.
• Χειριστική συμπεριφορά: Χρήση άλλων ανθρώπων για την εξυπηρέτηση προσωπικών στόχων.
• Ανειλικρίνεια: Επαναλαμβανόμενα ψέματα ή εξαπάτηση για την επίτευξη κάποιου οφέλους.
• Παρορμητικότητα: Δυσκολία ελέγχου των ενεργειών χωρίς να λαμβάνονται επαρκώς υπόψη οι συνέπειες.
• Ανευθυνότητα: Συστηματική αδιαφορία για υποχρεώσεις και για τις επιπτώσεις των επιλογών του ατόμου.

Σε ορισμένα ερευνητικά μοντέλα εξετάζονται επίσης η έντονη αυτοπεποίθηση, η τόλμη και η μειωμένη αντίδραση στον φόβο. Δεν υπάρχει, ωστόσο, απόλυτη συμφωνία μεταξύ των ερευνητών για τη σημασία που πρέπει να αποδίδεται σε κάθε χαρακτηριστικό.

Γιατί ένα χαρακτηριστικό δεν αρκεί για να βγουν συμπεράσματα

Το γεγονός ότι κάποιος διατηρεί την ψυχραιμία του σε δύσκολες καταστάσεις, λαμβάνει γρήγορες αποφάσεις ή εμφανίζεται συναισθηματικά συγκρατημένος δεν σημαίνει ότι παρουσιάζει ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά σε κλινικά σημαντικό βαθμό.

Αντίστοιχα, μια μεμονωμένη πράξη που δείχνει αδιαφορία ή μια διαφωνία στις προσωπικές σχέσεις δεν αρκεί για να αποτυπώσει την προσωπικότητα ενός ανθρώπου.

Οι ειδικοί δίνουν ιδιαίτερη βαρύτητα στη συχνότητα και στη διάρκεια μιας συμπεριφοράς, καθώς και στο κατά πόσο αυτή επαναλαμβάνεται σε διαφορετικά περιβάλλοντα.

Για παράδειγμα, η επανειλημμένη εξαπάτηση άλλων για προσωπικό όφελος, χωρίς ουσιαστικό ενδιαφέρον για τη ζημιά που προκαλείται, έχει διαφορετική σημασία από ένα μεμονωμένο λάθος ή μια άστοχη αντίδραση.

Η αξιολόγηση δεν βασίζεται, επομένως, σε μία εντύπωση, αλλά σε μια συνολική εικόνα της συμπεριφοράς και της λειτουργικότητας του ατόμου.

Μπορεί ένα διαδικτυακό τεστ να δείξει αν κάποιος είναι ψυχοπαθής;

Τα διαδικτυακά τεστ προσωπικότητας δεν μπορούν να επιβεβαιώσουν ότι κάποιος έχει ψυχοπάθεια. Ορισμένα ερωτηματολόγια χρησιμοποιούνται στην επιστημονική έρευνα για τη μέτρηση συγκεκριμένων χαρακτηριστικών, όμως τα αποτελέσματά τους πρέπει να ερμηνεύονται με βάση τον σκοπό και τους περιορισμούς κάθε εργαλείου.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Κλίμακα Επιτυχημένης Ψυχοπάθειας (Successful Psychopathy Scale), η οποία αναπτύχθηκε για τη μελέτη συγκεκριμένων στοιχείων προσωπικότητας και όχι ως μέσο κλινικής διάγνωσης.

Το να αναγνωρίζει κάποιος τον εαυτό του σε ορισμένες περιγραφές ενός ερωτηματολογίου δεν σημαίνει ότι έχει κάποια διαταραχή. Αντίστοιχα, δεν είναι ασφαλές να χαρακτηρίζουμε κάποιον άλλον με βάση διαδικτυακές λίστες συμπεριφορών.

Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι η ψυχοπάθεια δεν αποτελεί αυτοτελή διάγνωση στο DSM-5-TR, το διαγνωστικό εγχειρίδιο της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Εταιρείας.

Πότε χρειάζεται αξιολόγηση από ειδικό

Η συζήτηση με επαγγελματία ψυχικής υγείας μπορεί να είναι χρήσιμη όταν συγκεκριμένες συμπεριφορές επαναλαμβάνονται και προκαλούν σοβαρά προβλήματα στις σχέσεις ή στην καθημερινή λειτουργία.

Ενδείξεις που αξίζει να διερευνηθούν είναι η συστηματική εξαπάτηση και εκμετάλλευση άλλων, η επαναλαμβανόμενη ανεύθυνη συμπεριφορά παρά τις συνέπειες, καθώς και οι επίμονες δυσκολίες στον έλεγχο των παρορμήσεων που οδηγούν σε συγκρούσεις ή βλάβη.

Αυτό δεν σημαίνει ότι τα παραπάνω οδηγούν αυτομάτως σε συγκεκριμένη διάγνωση. Η αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας, για παράδειγμα, είναι αναγνωρισμένη ψυχιατρική διάγνωση που παρουσιάζει ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά με την ψυχοπάθεια, χωρίς οι δύο έννοιες να ταυτίζονται.

Ένας ειδικός μπορεί να εξετάσει το ιστορικό του ατόμου, το πλαίσιο στο οποίο εκδηλώνονται οι συμπεριφορές και άλλους παράγοντες που ενδέχεται να επηρεάζουν την ψυχική του κατάσταση.

Σε περίπτωση που η συμπεριφορά ενός άλλου ανθρώπου προκαλεί ανησυχία, είναι προτιμότερο να δίνεται έμφαση σε συγκεκριμένες πράξεις και στις συνέπειές τους, αντί να αποδίδονται χαρακτηρισμοί χωρίς επαγγελματική αξιολόγηση.

Οι απειλές, ο εξαναγκασμός και η κακοποίηση χρειάζονται αντιμετώπιση ανεξάρτητα από το αν υπάρχει κάποια διάγνωση. Η προστασία της ασφάλειας και η αναζήτηση υποστήριξης έχουν προτεραιότητα όταν υπάρχει κίνδυνος.