52 χρόνια από τη δολοφονία του Αμερικανού πρέσβη στη Λευκωσία – Ένα ανεξιχνίαστο έγκλημα

Πενήντα δύο χρόνια μετά, η δολοφονία του Αμερικανού πρέσβη στη Λευκωσία Ρότζερ Ντέιβις και της Κύπριας υπαλλήλου της πρεσβείας Αντουανέτας Βαρνάβα παραμένει ανεξιχνίαστη.

Στις 19 Αυγούστου 1974, τρεις ημέρες μετά την ολοκλήρωση της δεύτερης φάσης της τουρκικής εισβολής και την κατάληψη της Αμμοχώστου, οι δύο σκοτώθηκαν από πυρά μέσα στο κτίριο της αμερικανικής πρεσβείας.

Κανείς δεν καταδικάστηκε ποτέ για τους φόνους.Η Αντουανέτα Βαρνάβα, 30 ετών, Μαρωνίτισσα από την Κύπρο, εργαζόταν στην πρεσβεία περίπου μία δεκαετία.

Έτρεξε προς τον πρέσβη όταν τον χτύπησε η πρώτη σφαίρα και έπεσε νεκρή δίπλα του από δεύτερη βολή στο κεφάλι.

Η Κύπρος σε κατάσταση κατάρρευσης

Η χώρα δεν λειτουργούσε ως κανονικό κράτος. Το πραξικόπημα της 15ης Ιουλίου είχε ανατρέψει τον Μακάριο, η Τουρκία είχε εισβάλει και η δεύτερη επίθεση (Αττίλας 2) είχε επεκτείνει την κατοχή περίπου στο 36% του νησιού.

Δεκάδες χιλιάδες πρόσφυγες εγκατέλειπαν τα σπίτια τους. Ο Νίκος Σαμψών είχε αποχωρήσει και την προεδρία ασκούσε ο Γλαύκος Κληρίδης.

Η χούντα του Ιωαννίδη είχε πέσει στην Αθήνα, αλλά τα δίκτυά της παρέμεναν ενεργά στην Εθνική Φρουρά, την Αστυνομία και την ΕΟΚΑ Β΄.

Όπλα κυκλοφορούσαν παντού και οι διαχωριστικές γραμμές μεταξύ αστυνομικού, στρατιωτικού και παραστρατιωτικού ήταν δυσδιάκριτες.

Το αντιαμερικανικό αίσθημα ήταν έντονο. Πολλοί θεωρούσαν ότι οι ΗΠΑ δεν είχαν αποτρέψει το πραξικόπημα και την εισβολή, προτεραιοποιώντας τη συνοχή του ΝΑΤΟ και τις σχέσεις με την Τουρκία.

Η διαδήλωση που μετατράπηκε σε ένοπλη επίθεση

Το πρωί της 19ης Αυγούστου, εκατοντάδες διαδηλωτές (εκτιμήσεις μιλούν για 300-600 άτομα) κατευθύνθηκαν προς την πρεσβεία απέναντι από το ξενοδοχείο Χίλτον.

Πετροβολούσαν, έκαψαν τη σημαία και αυτοκίνητα. Λίγο πριν από τη μία το μεσημέρι άρχισαν πυροβολισμοί με αυτόματα όπλα.

Ένοπλοι έβαλλαν από γιαπί πολυκατοικίας και από άλλο σημείο, στοχεύοντας την πλευρά του γραφείου του πρέσβη.

Ο Ρότζερ Ντέιβις χτυπήθηκε στο στήθος από σφαίρα που πέρασε από παντζούρια και εσωτερικά χωρίσματα.

Η Βαρνάβα σκοτώθηκε αμέσως μετά. Αυτόπτες μάρτυρες μέσα στην πρεσβεία έκαναν λόγο για τουλάχιστον δύο ενόπλους.

Εξαφανισμένος φάκελος, δίκη χωρίς καταδίκη για φόνο

Η αρχική έρευνα του 1974 δεν οδήγησε σε κατηγορητήρια για τους φόνους. Όταν η υπόθεση άνοιξε ξανά το 1976, μετά από πίεση του Κίσινγκερ, διαπιστώθηκε ότι ο πρώτος αστυνομικός φάκελος είχε εξαφανιστεί.

Αμερικανοί ερευνητές συμμετείχαν στη νέα έρευνα.Το 1977 οδηγήθηκαν σε δίκη έξι άτομα. Οι κατηγορίες για ανθρωποκτονία κατέρρευσαν λόγω ανεπάρκειας παραδεκτής μαρτυρίας.

Ο Ιωάννης Κτηματίας και ο Νεοπτόλεμος Γεωργίου (Λεφτής) καταδικάστηκαν σε φυλάκιση για οπλοφορία και οχλαγωγία, αλλά αποφυλακίστηκαν σχετικά σύντομα. Κανείς δεν καταδικάστηκε για τους δύο φόνους.

Κρίσιμο αποδεικτικό υλικό, όπως αμοντάριστο φιλμ του ABC που έδειχνε ενόπλους, δεν χρησιμοποιήθηκε στο δικαστήριο λόγω δεσμεύσεων προς το τηλεοπτικό δίκτυο.

Το όπλο-μυστήριο και οι νέες έρευνες

Νέα στοιχεία παρουσιάζει στο βιβλίο του «Η Αόρατη Συνωμοσία» ο δημοσιογράφος Αντρέας Χατζηκυριάκος. Από τους κάλυκες που βρέθηκαν, 25 προέρχονταν από το ίδιο βέλγικο αυτόματο FN FAL διαμετρήματος 7,62 mm. Πέντε από τις σφαίρες και τα θραύσματα μέσα στην πρεσβεία συνδέονταν με αυτό το όπλο.Το FN FAL δεν ήταν συνηθισμένο όπλο παραστρατιωτικών ομάδων της εποχής.

Τέτοια όπλα διέθετε κυρίως η ΕΛΔΥΚ και ορισμένοι αξιωματικοί καταδρομών. Μαρτυρίες κάνουν λόγο για ομάδα ενόπλων με στρατιωτικές στολές που εξήλθε από γειτονικό στρατόπεδο και αναπτύχθηκε στην οικοδομή, με αναφορές σε διαταγή αξιωματικού από την Ελλάδα.

Συγκάλυψη ή πολιτική αδυναμία;

Η υπόθεση παραμένει ανοιχτή όχι λόγω έλλειψης στοιχείων, αλλά λόγω της αδυναμίας να μετατραπούν αυτά σε δικαστικές αποδείξεις. Ο αρχικός φάκελος χάθηκε, ύποπτοι προστατεύθηκαν, κρίσιμο υλικό έμεινε αχρησιμοποίητο και πιθανές ευθύνες υψηλότερα δεν διερευνήθηκαν πλήρως.

Το κυπριακό κράτος προσπαθούσε τότε να σταθεί στα πόδια του μέσα σε βαθιά κρίση. Μια πλήρης έρευνα θα μπορούσε να ανοίξει πληγές στις σχέσεις με την Αθήνα και μέσα στους ίδιους τους μηχανισμούς ασφαλείας.