Good life
Σηκώνεσαι από τον καναπέ επειδή θέλεις να πάρεις κάτι από την κουζίνα. Περπατάς μέχρι εκεί, περνάς την πόρτα και ξαφνικά σταματάς. Κοιτάζεις γύρω σου και η σκέψη έχει εξαφανιστεί: «Τι ήρθα να κάνω εδώ;». Λίγα δευτερόλεπτα αργότερα μπορεί να το θυμηθείς ή να χρειαστεί να επιστρέψεις στο προηγούμενο δωμάτιο για να σου έρθει ξανά στο μυαλό.
Το φαινόμενο είναι τόσο συνηθισμένο ώστε έχει αποκτήσει το ανεπίσημο όνομα «doorway effect», δηλαδή «φαινόμενο της πόρτας». Και παρότι μια στιγμή αφηρημάδας μπορεί να συμβεί οπουδήποτε, επιστημονικά πειράματα έχουν εξετάσει αν η μετάβαση από έναν χώρο σε άλλον μπορεί πράγματι, υπό ορισμένες συνθήκες, να επηρεάσει την άμεση ανάκληση πληροφοριών.
Ο εγκέφαλος χωρίζει τη ζωή μας σε μικρά «επεισόδια»
Ο εγκέφαλος δεν αποθηκεύει απαραίτητα όσα συμβαίνουν σαν μία αδιάκοπη ταινία. Για να οργανώσει την τεράστια ποσότητα πληροφοριών που λαμβάνει, φαίνεται ότι δημιουργεί νοητικά «γεγονότα» ή επεισόδια. Μια αλλαγή χώρου, δραστηριότητας ή στόχου μπορεί να λειτουργήσει ως ένα είδος ορίου ανάμεσα σε δύο τέτοια επεισόδια.
Φαντάσου ότι βρίσκεσαι στο γραφείο και αποφασίζεις να πας στην κουζίνα για ένα ποτήρι νερό. Όσο παραμένεις στον πρώτο χώρο, η πρόθεση «πάω να πάρω νερό» αποτελεί μέρος του τρέχοντος νοητικού πλαισίου. Μόλις αλλάξεις περιβάλλον, ο εγκέφαλος πρέπει να επεξεργαστεί νέα οπτικά ερεθίσματα και ένα διαφορετικό πλαίσιο. Η προηγούμενη πληροφορία δεν διαγράφεται, αλλά μπορεί προσωρινά να γίνει λιγότερο προσβάσιμη.
Τι έδειξαν τα πειράματα με τις πόρτες
Σε γνωστές μελέτες, ερευνητές ζήτησαν από συμμετέχοντες να μετακινούν αντικείμενα σε εικονικά ή πραγματικά περιβάλλοντα και στη συνέχεια εξέταζαν πόσο καλά θυμούνταν πληροφορίες σχετικά με αυτά. Σε ορισμένα πειράματα, η απόδοση στη μνήμη ήταν χειρότερη όταν οι συμμετέχοντες είχαν περάσει μέσα από μια πόρτα και είχαν αλλάξει δωμάτιο, ακόμη κι όταν η απόσταση που είχαν διανύσει ήταν παρόμοια.
Η εξήγηση που προτάθηκε ήταν ότι η πόρτα λειτουργούσε ως «όριο γεγονότος». Με το πέρασμα σε έναν νέο χώρο, ο εγκέφαλος ενημέρωνε το νοητικό μοντέλο του για το «τι συμβαίνει τώρα», με αποτέλεσμα κάποιες πληροφορίες από το προηγούμενο πλαίσιο να είναι δυσκολότερο να ανακληθούν άμεσα.
Νεότερες έρευνες, πάντως, έχουν δείξει ότι το αποτέλεσμα δεν εμφανίζεται πάντα με τον ίδιο τρόπο. Φαίνεται ότι σημαντικό ρόλο παίζουν επίσης το πόσο φορτωμένη είναι ήδη η μνήμη εργασίας, οι περισπασμοί και το πόσο διαφορετικό είναι το νέο περιβάλλον.
Γιατί βοηθά μερικές φορές να γυρίσουμε πίσω;
Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο γνώριμο κομμάτι της εμπειρίας. Ξεχνάς τι ήθελες, επιστρέφεις στο προηγούμενο δωμάτιο και ξαφνικά το θυμάσαι. Αυτό μπορεί να σχετίζεται με τη λεγόμενη εξαρτώμενη από το πλαίσιο μνήμη. Στοιχεία του περιβάλλοντος μπορούν να λειτουργήσουν ως «κλειδιά» που βοηθούν τον εγκέφαλο να ανακαλέσει μια σκέψη ή ανάμνηση.
Το γραφείο που κοιτούσες, η οθόνη του υπολογιστή, ένα αντικείμενο ή ακόμη και η θέση στην οποία βρισκόσουν όταν σχημάτισες την πρόθεση μπορεί να επαναφέρει το προηγούμενο νοητικό πλαίσιο. Δεν είναι λοιπόν η πόρτα κάποιο μαγικό σημείο που «σβήνει» τη μνήμη. Πρόκειται περισσότερο για τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος συνδέει πληροφορίες με το περιβάλλον και οργανώνει συνεχώς όσα συμβαίνουν.
Δεν σημαίνει απαραίτητα ότι έχουμε κακή μνήμη
Το να ξεχνάμε περιστασιακά γιατί μπήκαμε σε ένα δωμάτιο είναι εξαιρετικά συνηθισμένο και από μόνο του δεν αποτελεί ένδειξη προβλήματος μνήμης. Συμβαίνει ευκολότερα όταν είμαστε κουρασμένοι, αγχωμένοι, κάνουμε πολλά πράγματα ταυτόχρονα ή η προσοχή μας διακόπτεται καθ’ οδόν.
Υπάρχει μάλιστα ένα απλό κόλπο που μπορεί να βοηθήσει: να επαναλαμβάνουμε νοητά τον στόχο μας καθώς μετακινούμαστε. Αν σηκωθείς λέγοντας από μέσα σου «φορτιστής, φορτιστής, φορτιστής», κρατάς ενεργή την πληροφορία στη μνήμη εργασίας και μειώνεις την πιθανότητα να χαθεί ανάμεσα στα νέα ερεθίσματα.
Έτσι, την επόμενη φορά που θα βρεθείς στην κουζίνα κοιτάζοντας το κενό και αναρωτώμενος γιατί πήγες εκεί, ίσως να μην είναι απλώς αφηρημάδα.
Μπορεί ο εγκέφαλός σου να έκλεισε νοητικά το προηγούμενο «κεφάλαιο» μόλις πέρασες την πόρτα.
