Γιατί βλέπουμε πρόσωπα σε πρίζες, σύννεφα και τοίχους; – Το παιχνίδι του εγκεφάλου

Δύο τρύπες και μια γραμμή σε μια πρίζα. Δύο παράθυρα και μια πόρτα στην πρόσοψη ενός σπιτιού. Παράξενοι σχηματισμοί στα σύννεφα ή δύο σκιές πάνω σε έναν τοίχο.

Ξαφνικά, εκεί που στην πραγματικότητα υπάρχουν μόνο άψυχα αντικείμενα και τυχαία σχήματα, εμείς βλέπουμε ένα πρόσωπο. Και πολλές φορές δεν βλέπουμε απλώς μάτια και στόμα: πιστεύουμε ότι το «πρόσωπο» είναι χαρούμενο, θυμωμένο, φοβισμένο ή έκπληκτο.

Το φαινόμενο έχει όνομα. Λέγεται παρειδωλία (pareidolia) και αποτελεί μια εντυπωσιακή επίδειξη του τρόπου με τον οποίο ο ανθρώπινος εγκέφαλος προσπαθεί συνεχώς να αναγνωρίσει γνωστά μοτίβα μέσα σε ασαφείς εικόνες.

Ο εγκέφαλος ψάχνει συνεχώς για πρόσωπα

Τα ανθρώπινα πρόσωπα αποτελούν εξαιρετικά σημαντικά οπτικά ερεθίσματα. Μέσα από αυτά αναγνωρίζουμε ανθρώπους, αντιλαμβανόμαστε συναισθήματα και αντλούμε κοινωνικές πληροφορίες μέσα σε ελάχιστο χρόνο.

Ο εγκέφαλος διαθέτει ένα ολόκληρο δίκτυο περιοχών που συμμετέχουν στην επεξεργασία τους. Ανάμεσά τους βρίσκεται η λεγόμενη Fusiform Face Area (FFA) στην ατρακτοειδή έλικα, περιοχή που παρουσιάζει ιδιαίτερα ισχυρή απόκριση κατά την αντίληψη προσώπων.

Το εντυπωσιακό είναι ότι αυτό το σύστημα μπορεί να ενεργοποιηθεί ακόμη και όταν δεν υπάρχει πραγματικό πρόσωπο μπροστά μας.

Σε πείραμα με λειτουργική μαγνητική τομογραφία, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι όταν οι συμμετέχοντες νόμιζαν πως έβλεπαν πρόσωπα μέσα σε εικόνες οπτικού «θορύβου», ενεργοποιούνταν η δεξιά FFA.

Αρκούν δύο «μάτια» και κάτι που θυμίζει στόμα

Ο εγκέφαλος δεν χρειάζεται φωτογραφική λεπτομέρεια για να αρχίσει να υποψιάζεται ότι μπροστά του υπάρχει πρόσωπο.

Ένα απλό μοτίβο με δύο στοιχεία στο επάνω μέρος και ένα τρίτο χαμηλότερα μπορεί να είναι αρκετό.

Γι’ αυτό οι πρίζες είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα. Οι δύο οπές μετατρέπονται νοητικά σε μάτια και το υπόλοιπο σχήμα σε στόμα.

Το ίδιο συμβαίνει με προβολείς και μάσκες αυτοκινήτων, παράθυρα κτιρίων, βρύσες, καπάκια, κορμούς δέντρων, βράχους ή σύννεφα.

Μάλιστα, νευροεπιστημονική έρευνα έδειξε ότι αντικείμενα που μοιάζουν με πρόσωπα προκαλούν πολύ γρήγορη αντίδραση στον εγκέφαλο. Περίπου 165 χιλιοστά του δευτερολέπτου μετά την εμφάνιση της εικόνας είχε ήδη καταγραφεί ενεργοποίηση σε περιοχή που σχετίζεται με την επεξεργασία προσώπων.

Για μια στιγμή τα αντιμετωπίζει σαν αληθινά πρόσωπα

Μια ακόμη μελέτη έδωσε ίσως την πιο ενδιαφέρουσα εικόνα για το τι συμβαίνει εκείνα τα πρώτα κλάσματα του δευτερολέπτου.

Οι ερευνητές συνέκριναν πραγματικά ανθρώπινα πρόσωπα, αντικείμενα που έμοιαζαν με πρόσωπα και συνηθισμένα αντικείμενα. Διαπίστωσαν ότι στην αρχή ο εγκέφαλος επεξεργαζόταν τα «ψεύτικα» πρόσωπα περισσότερο σαν πραγματικά πρόσωπα παρά σαν απλά αντικείμενα.

Στη συνέχεια όμως διορθωνόταν.

Μέσα σε περίπου 250 χιλιοστά του δευτερολέπτου, η εγκεφαλική αναπαράσταση μεταβαλλόταν και το αντικείμενο αντιμετωπιζόταν ξανά ως αυτό που πραγματικά ήταν.

Με άλλα λόγια, όταν κοιτάζουμε μια πρίζα και βλέπουμε για μια στιγμή ένα έκπληκτο προσωπάκι, ο εγκέφαλός μας δεν κάνει απλώς ένα λογοπαίγνιο με την εικόνα. Το σύστημα αναγνώρισης προσώπων έχει πραγματικά ενεργοποιηθεί.

Γιατί όμως κάνει τόσο εύκολα αυτό το «λάθος»;

Μια χρήσιμη εξήγηση είναι ότι το σύστημα αναγνώρισης προσώπων είναι ρυθμισμένο ώστε να είναι ιδιαίτερα ευαίσθητο.

Από εξελικτική άποψη, η γρήγορη ανίχνευση ενός άλλου ανθρώπου –ή γενικότερα ενός ζωντανού οργανισμού– μπορούσε να έχει μεγάλη σημασία. Ένα σύστημα που αντιδρά γρήγορα ακόμη και σε ατελείς ενδείξεις μπορεί να παράγει περισσότερους ψευδείς συναγερμούς, αλλά μειώνει την πιθανότητα να αγνοήσει κάτι σημαντικό.

Η σύγχρονη έρευνα περιγράφει την παρειδωλία ως ένα φυσικό «σφάλμα» ενός μηχανισμού ανίχνευσης προσώπων που δίνει αρχικά μεγαλύτερη έμφαση στην ευαισθησία παρά στην απόλυτη ακρίβεια.

Δεν σημαίνει ότι υπάρχει κάτι περίεργο με εμάς

Το να βλέπει κάποιος πρόσωπα σε καθημερινά αντικείμενα είναι συνηθισμένο αντιληπτικό φαινόμενο και από μόνο του δεν αποτελεί ένδειξη ότι «βλέπει πράγματα που δεν υπάρχουν» με την κλινική έννοια.

Η παρειδωλία προκαλείται ακριβώς επειδή υπάρχει ένα πραγματικό οπτικό ερέθισμα –μια πρίζα, ένα σύννεφο, ένας λεκές– το οποίο ο εγκέφαλος ερμηνεύει ως κάτι γνώριμο.

Και τα πρόσωπα φαίνεται ότι κατέχουν ιδιαίτερη θέση σε αυτή τη διαδικασία. Νεότερες ενδοκρανιακές καταγραφές έχουν δείξει ότι τα αντικείμενα που προκαλούν παρειδωλία ενεργοποιούν σε μεγάλο βαθμό το ίδιο κοιλιακό ινιοκροταφικό νευρωνικό δίκτυο που συμμετέχει στην επεξεργασία πραγματικών ανθρώπινων προσώπων.

Γι’ αυτό την επόμενη φορά που μια πρίζα θα φαίνεται θυμωμένη ή ένα σύννεφο θα μοιάζει να σας κοιτάζει, η εξήγηση δεν βρίσκεται στο αντικείμενο.

Βρίσκεται στον εγκέφαλό μας, ο οποίος είναι τόσο καλός στο να εντοπίζει πρόσωπα ώστε μερικές φορές τα ανακαλύπτει ακόμη κι εκεί όπου δεν υπάρχουν.