Η θεωρία για τη φάλαινα του Μόμπι Ντικ που επιβεβαιώνεται 200 χρόνια μετά: Το «όπλο» στο κεφάλι της

Τουλάχιστον 200 χρόνια μετά το ναυάγιο του φαλαινοθηρικού πλοίου Essex, νέα έρευνα ενισχύει τη θεωρία ότι οι φάλαινες φυσητήρες μπορούν να χρησιμοποιούν το τεράστιο κεφάλι τους ως πολιορκητικό κριό.

Η ιδέα είχε διατυπωθεί από τον Owen Chase, τον πρώτο αξιωματικό του πλοίου που επέζησε από το περιστατικό, και συνδέεται με την ιστορία που ενέπνευσε το μυθιστόρημα «Μόμπι Ντικ» του Herman Melville.

Στο επίκεντρο της επιστημονικής έρευνας βρίσκεται το σπερματσέτο, ένα μεγάλο όργανο γεμάτο με ελαιώδη ουσία, το οποίο βρίσκεται στο κεφάλι της φάλαινας. Σύμφωνα με το BBC, πρόσφατες καταγραφές δείχνουν ότι οι φυσητήρες πράγματι συγκρούονται μεταξύ τους με το κεφάλι, ενισχύοντας την υπόθεση ότι το συγκεκριμένο όργανο μπορεί να συμβάλλει στην ανάπτυξη ισχυρών χτυπημάτων.

Η σύγκρουση που οδήγησε στη βύθιση του Essex

Το πρωί της 20ής Νοεμβρίου 1820, το φαλαινοθηρικό Essex έπλεε στον Ειρηνικό Ωκεανό, όταν μια φάλαινα φυσητήρας κατευθύνθηκε με μεγάλη ταχύτητα προς το πλοίο. Ο 15χρονος τότε Thomas Nickerson, ο οποίος βρισκόταν στο κατάστρωμα, αντιλήφθηκε την προσέγγισή της και ειδοποίησε τον πρώτο αξιωματικό, Owen Chase.

Ακολούθησε μια σφοδρή σύγκρουση, την οποία ο Nickerson περιέγραψε δεκαετίες αργότερα ως «μια τρομερή σύγκρουση». Η φάλαινα απομακρύνθηκε από το πλοίο, έκανε αναστροφή και επέστρεψε με ακόμη μεγαλύτερη ταχύτητα. Το δεύτερο χτύπημα κατέστρεψε την πλώρη, με αποτέλεσμα το Essex να βυθιστεί.

Το περιστατικό αποτέλεσε την έμπνευση για τον «Μόμπι Ντικ», το μυθιστόρημα του Herman Melville που κυκλοφόρησε το 1851. Η ιστορία του πληρώματος, ωστόσο, δεν τελείωσε με τη βύθιση του πλοίου. Οι 20 άνδρες εγκατέλειψαν το Essex και επιβιβάστηκαν σε τρεις μικρές βάρκες, ενώ βρίσκονταν περίπου 1.300 μίλια μακριά από την ξηρά. Όσα ακολούθησαν εξελίχθηκαν σε μία από τις πιο γνωστές και σκληρές ιστορίες επιβίωσης στη ναυτική ιστορία.

Το σπερματσέτο και η θεωρία του Owen Chase

Το κεφάλι της φάλαινας φυσητήρα είναι ιδιαίτερα μεγάλο και μπορεί να αντιστοιχεί περίπου στο ένα τρίτο του συνολικού μήκους του σώματός της. Στο εσωτερικό του βρίσκεται το σπερματσέτο, ένα όργανο που περιέχει μια ελαιώδη ουσία, η οποία είχε μεγάλη εμπορική αξία κατά την εποχή της φαλαινοθηρίας.

Οι φαλαινοθήρες εκμεταλλεύονταν το σπερματσέτι για την παραγωγή καυσίμων, κεριών και άλλων προϊόντων. Η ουσία πήρε το όνομά της από την παλαιότερη, λανθασμένη αντίληψη ότι επρόκειτο για σπέρμα. Κατά τον 18ο και τον 19ο αιώνα, εκτιμάται ότι περίπου 300.000 φάλαινες φυσητήρες θανατώθηκαν παγκοσμίως.

Η ακριβής λειτουργία του οργάνου εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο έρευνας. Μία από τις θεωρίες υποστηρίζει ότι το σπερματσέτο βοηθά τη φάλαινα να καταφέρει ισχυρά χτυπήματα με το κεφάλι της.

«Αρχικά, αυτή δεν ήταν δική μας υπόθεση, ήταν του Όουεν Τσέις», εξηγεί ο συνταξιούχος εξελικτικός βιολόγος Dave Carrier. Όπως αναφέρει, η ιδέα ξεκίνησε από την παρατήρηση του φαλαινοθήρα του 19ου αιώνα, ο οποίος θεωρούσε ότι το κεφάλι της φάλαινας λειτουργούσε ως όπλο.

Ο Carrier υποστήριξε σε μελέτη του το 2002 ότι το λιπώδες όργανο ενδέχεται να έχει εξελιχθεί ώστε να λειτουργεί ως πολιορκητικός κριός. Κατά τον ίδιο, η συμπεριφορά αυτή θα μπορούσε να συνδέεται με αντίστοιχες πρακτικές άλλων θηλαστικών, όπως τα κριάρια, τα αρσενικά των οποίων συγκρούονται με το κεφάλι κατά τον ανταγωνισμό τους.

«Η διαίσθηση και η εμπειρία του φαλαινοθήρα πιθανότατα ήταν σωστές», σημειώνει ο Carrier, αναφερόμενος στη θεωρία του Chase.

Οι καταγραφές που ενισχύουν τη θεωρία

Νεότερα στοιχεία προέκυψαν από τις παρατηρήσεις του Alec Burslem, οικοφυσιολόγου στο Πανεπιστήμιο της Χαβάης, ο οποίος κατέγραψε φάλαινες φυσητήρες να χτυπούν η μία την άλλη με το κεφάλι. Τα περιστατικά παρατηρήθηκαν σε περιοχές γύρω από τις Βαλεαρίδες Νήσους και τις Αζόρες.

Ο Burslem περιέγραψε τις καταγραφές ως αποτέλεσμα «μιας σύμπτωσης», καθώς δεν είχε αρχικά σχεδιάσει να καταγράψει τη συγκεκριμένη συμπεριφορά. Ωστόσο, οι εικόνες προσφέρουν νέα στοιχεία για τον τρόπο με τον οποίο οι φάλαινες χρησιμοποιούν το κεφάλι τους.

Σε μία από τις ισχυρότερες συγκρούσεις που κατέγραψε, ένα νεαρό αρσενικό κινήθηκε προς άλλη φάλαινα με ταχύτητα 4,5 μέτρων ανά δευτερόλεπτο και προκάλεσε πρόσκρουση που υπολογίστηκε σε περίπου 460 κιλονιούτον. Ο ερευνητής εκτιμά ότι μια ενήλικη φάλαινα φυσητήρας, κινούμενη με την ίδια ταχύτητα, θα μπορούσε να αναπτύξει δύναμη περίπου 1.200 κιλονιούτον.

Για να γίνει αντιληπτό το μέγεθος αυτής της δύναμης, ο Burslem τη συγκρίνει με την πρόσκρουση λεωφορείου που κινείται με ταχύτητα 65 χιλιομέτρων την ώρα.

Παράλληλα, μελέτη του 2015 είχε εξετάσει την ικανότητα του οργάνου να απορροφά κραδασμούς, στοιχείο που θα μπορούσε να επιτρέπει στις φάλαινες να συγκρούονται χωρίς να προκαλούν σοβαρούς τραυματισμούς στον εαυτό τους.

Το Essex δεν ήταν το μοναδικό πλοίο που βυθίστηκε από φάλαινα

Σύμφωνα με τον Michael Harrison, επικεφαλής επιμελητή της Ιστορικής Εταιρείας του Ναντάκετ, έχουν καταγραφεί τρεις περιπτώσεις κατά τις οποίες φάλαινες επιτέθηκαν σε κύρια φαλαινοθηρικά πλοία.

Το 1851, μια φάλαινα φυσητήρας επιτέθηκε στο Ann Alexander στον Νότιο Ειρηνικό και το κατέστρεψε. Το 1902, άλλο περιστατικό σημειώθηκε με το πλοίο Kathleen, κοντά στα νησιά Γκαλαπάγκος.

Ο Harrison επισημαίνει ότι οι φάλαινες συχνά επιτίθεντο στις μικρότερες, ανοιχτές βάρκες που χρησιμοποιούσαν οι φαλαινοθήρες για να τις προσεγγίσουν. Όπως αναφέρει, «τα ημερολόγια των πλοίων συχνά δεν αποδίδουν πραγματικά το δράμα αυτών των γεγονότων».

Όπλο ή μέσο επικοινωνίας και επιλογής συντρόφου;

Παρά τις νέες καταγραφές, οι επιστήμονες δεν έχουν καταλήξει σε οριστικό συμπέρασμα για τον κύριο ρόλο του σπερματσέτου. Είναι πιθανό το όργανο να εξυπηρετεί περισσότερες από μία λειτουργίες, πέρα από την πιθανή συμβολή του στις συγκρούσεις.

Μία άλλη θεωρία συνδέει το σπερματσέτο με την παραγωγή και τη μετάδοση των ήχων των φαλαινών. Οι φυσητήρες παράγουν ήχους μέσω ειδικών δομών που βρίσκονται κοντά στο μπροστινό μέρος της μύτης τους. Οι ήχοι αυτοί ταξιδεύουν μέσα στο νερό, τόσο προς τα εμπρός όσο και προς το πίσω μέρος του κεφαλιού.

Σύμφωνα με τον Burslem, ένα θηλυκό μπορεί να αξιοποιεί τον συνδυασμό των ήχων για να εκτιμήσει το μέγεθος του σπερματσέτου ενός αρσενικού και, κατ’ επέκταση, το μέγεθός του ως πιθανού συντρόφου.

«Έχουμε ακόμη πάρα πολλά να μάθουμε για αυτά τα ζώα. Πρέπει να δώσουμε προτεραιότητα στο να διασφαλίσουμε ότι θα συνεχίσουν να υπάρχουν», τονίζει ο ερευνητής.

Έτσι, δύο αιώνες μετά τη βύθιση του Essex, η μαρτυρία του Owen Chase αποκτά νέα επιστημονική διάσταση. Οι σύγχρονες παρατηρήσεις ενισχύουν την πιθανότητα οι φάλαινες φυσητήρες να χρησιμοποιούν το κεφάλι τους ως κριό, χωρίς ωστόσο να έχει αποσαφηνιστεί πλήρως η λειτουργία του σπερματσέτου.