Τα ζώα που μπορούν να καταλάβουν ότι ένας άνθρωπος είναι άρρωστος πριν το μάθει ο ίδιος

Ένας σκύλος αρχίζει ξαφνικά να μυρίζει επίμονα ένα συγκεκριμένο σημείο στο σώμα του ιδιοκτήτη του. Ένα ζώο συμπεριφέρεται διαφορετικά λίγο πριν ο άνθρωπος δίπλα του παρουσιάσει υπογλυκαιμία ή επιληπτική κρίση. Οι ιστορίες αυτές ακούγονται σχεδόν μεταφυσικές, όμως πίσω από αρκετές από αυτές υπάρχει μια πολύ πιο ενδιαφέρουσα βιολογική εξήγηση.

Ορισμένα ζώα διαθέτουν αισθήσεις πολύ πιο ευαίσθητες από τις ανθρώπινες και μπορούν να αντιληφθούν μικροσκοπικές αλλαγές στην οσμή, στη συμπεριφορά, στην αναπνοή ή στην κίνηση ενός ανθρώπου. Αυτό δεν σημαίνει ότι «κάνουν διάγνωση» όπως ένας γιατρός, αλλά η επιστήμη έχει δείξει ότι ορισμένα είδη μπορούν, έπειτα από κατάλληλη εκπαίδευση, να εντοπίζουν βιολογικά σημάδια ασθενειών με εντυπωσιακή ακρίβεια.

Οι σκύλοι είναι οι πρωταγωνιστές

Η όσφρηση ενός σκύλου είναι ασύγκριτα πιο ευαίσθητη από τη δική μας. Το ανθρώπινο σώμα απελευθερώνει συνεχώς πτητικές χημικές ενώσεις μέσω της αναπνοής, του ιδρώτα, του δέρματος και άλλων βιολογικών υγρών. Όταν ο μεταβολισμός αλλάζει εξαιτίας μιας ασθένειας, μπορεί να αλλάξει και το «χημικό αποτύπωμα» που παράγει το σώμα.

Εκπαιδευμένοι σκύλοι έχουν χρησιμοποιηθεί ερευνητικά για την αναγνώριση δειγμάτων που σχετίζονται με ορισμένες μορφές καρκίνου, λοιμώξεις και μεταβολικές διαταραχές. Η ιδέα δεν είναι ότι μυρίζουν τον ίδιο τον καρκίνο, αλλά ότι πιθανότατα ανιχνεύουν συγκεκριμένους συνδυασμούς ουσιών που παράγονται διαφορετικά όταν υπάρχει νόσος.

Μπορούν να καταλάβουν ότι πέφτει το σάκχαρο

Υπάρχουν επίσης ειδικά εκπαιδευμένοι σκύλοι για ανθρώπους με διαβήτη. Ορισμένοι μπορούν να αντιλαμβάνονται αλλαγές που συνοδεύουν την υπογλυκαιμία και να ειδοποιούν τον άνθρωπο πριν εκείνος καταλάβει ξεκάθαρα ότι το σάκχαρό του έχει πέσει.

Η εξήγηση πιθανότατα βρίσκεται τόσο στις αλλαγές της μυρωδιάς της αναπνοής και του ιδρώτα όσο και σε μικρές διαφοροποιήσεις στη συμπεριφορά του ανθρώπου. Ο σκύλος μπορεί να μάθει να συνδέει αυτό το σύνολο σημάτων με την ανάγκη να ειδοποιήσει τον ιδιοκτήτη του.

Δεν αντικαθιστά φυσικά ένα σύστημα συνεχούς μέτρησης γλυκόζης ή την ιατρική παρακολούθηση. Μπορεί όμως σε ορισμένες περιπτώσεις να λειτουργήσει ως ένα επιπλέον επίπεδο προειδοποίησης.

Οι σκύλοι και οι επιληπτικές κρίσεις

Ακόμη πιο εντυπωσιακές είναι οι αναφορές για σκύλους που αντιδρούν πριν από μία επιληπτική κρίση. Εδώ η εικόνα είναι περισσότερο σύνθετη. Ορισμένα ζώα εκπαιδεύονται κυρίως για να βοηθούν κατά τη διάρκεια ή μετά την κρίση, ενώ κάποια φαίνεται να μαθαίνουν να αντιλαμβάνονται σημάδια που προηγούνται.

Δεν είναι ακόμη απολύτως ξεκάθαρο ποιο ακριβώς σήμα εντοπίζουν. Θα μπορούσε να είναι αλλαγή στην οσμή, στη στάση του σώματος, στις κινήσεις ή σε μικρές συμπεριφορικές διαφοροποιήσεις που ο ίδιος ο άνθρωπος δεν συνειδητοποιεί.

Τα ποντίκια και οι αρουραίοι έχουν επίσης εκπληκτική όσφρηση

Οι αρουραίοι είναι πολύ πιο έξυπνοι και εκπαιδεύσιμοι απ’ όσο υποδηλώνει η κακή τους φήμη. Σε ερευνητικά και πρακτικά προγράμματα έχουν εκπαιδευτεί να αναγνωρίζουν συγκεκριμένες οσμές σε ανθρώπινα δείγματα.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η χρήση ειδικά εκπαιδευμένων αφρικανικών γιγάντιων αρουραίων για τον εντοπισμό δειγμάτων που μπορεί να περιέχουν ενδείξεις φυματίωσης. Τα ζώα μπορούν να εξετάζουν γρήγορα μεγάλο αριθμό δειγμάτων μέσω της όσφρησης, λειτουργώντας συμπληρωματικά σε συμβατικές εργαστηριακές μεθόδους.

Ακόμη και οι μέλισσες μπορούν να εκπαιδευτούν

Ίσως το πιο απροσδόκητο ζώο της λίστας είναι η μέλισσα. Οι μέλισσες διαθέτουν ιδιαίτερα ανεπτυγμένη όσφρηση και μπορούν να μάθουν να συνδέουν μια συγκεκριμένη οσμή με ανταμοιβή, όπως ζαχαρόνερο.

Σε πειράματα έχουν εκπαιδευτεί ώστε να αντιδρούν σε ορισμένα χημικά ίχνη που βρίσκονται σε δείγματα αναπνοής. Όταν αναγνωρίζουν την οσμή που έχουν μάθει, εκδηλώνουν συγκεκριμένη συμπεριφορά, όπως την έκταση της προβοσκίδας τους.

Αυτό δεν σημαίνει ότι αύριο θα πηγαίνουμε στον γιατρό και θα μας εξετάζουν μέλισσες. Δείχνει όμως πόσο ισχυρή μπορεί να είναι η βιολογική ανίχνευση μέσω της όσφρησης.

Και οι γάτες;

Για τις γάτες υπάρχουν πολλές ιστορίες ιδιοκτητών που ισχυρίζονται ότι το κατοικίδιό τους άλλαξε συμπεριφορά πριν ανακαλυφθεί κάποιο πρόβλημα υγείας. Οι γάτες έχουν επίσης πολύ καλή όσφρηση και είναι εξαιρετικά ευαίσθητες σε αλλαγές στη θερμοκρασία, στη στάση και στη συμπεριφορά των ανθρώπων με τους οποίους ζουν.

Ωστόσο, η επιστημονική τεκμηρίωση για συστηματική ανίχνευση συγκεκριμένων ασθενειών από γάτες είναι πολύ πιο περιορισμένη από εκείνη που υπάρχει για εκπαιδευμένους σκύλους. Το γεγονός ότι μια γάτα επιμένει να κάθεται δίπλα σε ένα σημείο του σώματος δεν αποτελεί από μόνο του ένδειξη ασθένειας.

Τι ακριβώς «μυρίζουν» τα ζώα;

Δεν υπάρχει μία μοναδική «μυρωδιά ασθένειας». Κάθε μεταβολή στον οργανισμό μπορεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο παράγονται και αποβάλλονται χημικές ενώσεις. Αυτές μπορεί να εμφανίζονται στην αναπνοή, στα ούρα, στον ιδρώτα ή στην επιφάνεια του δέρματος.

Ο άνθρωπος πιθανότατα δεν θα αντιληφθεί ποτέ αυτές τις μικροσκοπικές αλλαγές. Ένα ζώο με εξαιρετικά ανεπτυγμένη όσφρηση, όμως, μπορεί να εντοπίσει ένα διαφορετικό μοτίβο και –αν έχει εκπαιδευτεί κατάλληλα– να το συνδέσει με μια συγκεκριμένη κατάσταση.

Γι’ αυτό και οι επιστήμονες μελετούν τα ζώα όχι μόνο ως πιθανούς «ανιχνευτές», αλλά και για να καταλάβουν ποιες ακριβώς ουσίες εντοπίζουν. Αν αναγνωριστούν αυτές οι ενώσεις, μπορούν στη συνέχεια να κατασκευαστούν ηλεκτρονικοί αισθητήρες που θα προσπαθούν να μιμηθούν αυτή την εντυπωσιακή ικανότητα.

Το πιο συναρπαστικό λοιπόν δεν είναι ότι ένα ζώο έχει κάποια μυστηριώδη έκτη αίσθηση. Είναι ότι μπορεί να αντιλαμβάνεται βιολογικές αλλαγές που συμβαίνουν ήδη μέσα μας, πολύ πριν αυτές γίνουν αρκετά έντονες ώστε να τις αντιληφθούμε εμείς οι ίδιοι.