Βαν Γκογκ: Γιατί υπέγραφε μόνο με το μικρό του όνομα – Τι αποκαλύπτει νέα μελέτη

Ο Βίνσεντ βαν Γκογκ υπέγραφε τα έργα του μόνο με το μικρό του όνομα, όμως το έκανε πολύ πιο σπάνια απ’ όσο θα περίμενε κανείς για έναν από τους σημαντικότερους ζωγράφους στην ιστορία της τέχνης.

Σύμφωνα με νέα μελέτη του Μουσείου Βαν Γκογκ στο Άμστερνταμ, η υπογραφή «Vincent» εμφανίζεται μόλις σε 133 από τους 840 γνωστούς πίνακές του, δηλαδή περίπου στο 15% του συνολικού έργου του.

Η έρευνα της Τζούλια Ένγκελμαγερ εξετάζει για πρώτη φορά συστηματικά τον τρόπο με τον οποίο ο Ολλανδός ζωγράφος υπέγραφε τους πίνακές του και αναζητά τη σύνδεση ανάμεσα στην επιλογή αυτή, την αυτοπεποίθησή του και τις διαφορετικές περιόδους της ζωής του.

«Στην ουσία δεν είμαι Βαν Γκογκ»

Ο ζωγράφος χρησιμοποιούσε το μικρό του όνομα, μεταξύ άλλων, επειδή το επώνυμό του ήταν δύσκολο να προφερθεί εκτός Ολλανδίας. Ωστόσο, η επιλογή του φαίνεται πως είχε και βαθύτερες προσωπικές διαστάσεις.

Σε επιστολή προς τον αδελφό του Τεό, τον Δεκέμβριο του 1883, ο Βαν Γκογκ περιέγραφε πόσο διαφορετικός αισθανόταν από τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειάς του.

«Στην ουσία δεν είμαι Βαν Γκογκ», έγραφε, εκφράζοντας την απόστασή του από τις παραδοσιακές αντιλήψεις της οικογένειάς του.

Παρότι ζωγράφιζε ήδη για αρκετά χρόνια, έβαλε για πρώτη φορά το όνομά του σε πίνακα το 1884. Εκείνη την εποχή θεωρούσε ότι βρισκόταν ακόμη στη διαδικασία εκμάθησης της τέχνης του και αντιμετώπιζε αρκετά έργα του ως δοκιμές και μελέτες.

Οι επιστολές του προς τον Τεό, ο οποίος ασχολούνταν με το εμπόριο έργων τέχνης, αποκαλύπτουν έναν δημιουργό που αμφισβητούσε συχνά την ποιότητα της δουλειάς του και ασκούσε αυστηρή κριτική στον εαυτό του.

Πότε υπέγραφε συχνότερα τα έργα του

Η συχνότητα της υπογραφής παρουσιάζει διακυμάνσεις ανάλογα με την περίοδο της καλλιτεχνικής του πορείας. Από το 1880 έως το 1885, όταν ζούσε στην Ολλανδία, υπέγραφε σπάνια. Η εικόνα άλλαξε μετά τη μετακόμισή του στο Παρίσι, όπου έζησε από το 1886 έως το 1888.

Σύμφωνα με την Ένγκελμαγερ, εκείνη την περίοδο ο ζωγράφος επηρεάστηκε από άλλους καλλιτέχνες και ενδεχομένως ήλπιζε να προσελκύσει περισσότερους αγοραστές.

Τα στοιχεία της μελέτης δείχνουν ότι υπέγραφε συχνότερα κατά την παραμονή του στο Παρίσι και στην Αρλ, όταν είχε μεγαλύτερη διάθεση να εκθέσει και να πουλήσει τα έργα του.

Η περίοδος στην Αρλ ήταν ιδιαίτερα παραγωγική, καθώς δημιούργησε σημαντικούς πίνακες, μεταξύ των οποίων το «Νυχτερινό καφέ» και τα «Ηλιοτρόπια».

Παράλληλα, όμως, βίωσε έντονη συναισθηματική αναστάτωση. Η προσπάθειά του να δημιουργήσει καλλιτεχνική κοινότητα μαζί με τον Πολ Γκογκέν απέτυχε, ενώ ακολούθησε η γνωστή κρίση κατά την οποία έκοψε μέρος του αυτιού του.

Η «Έναστρη νύχτα» που δεν υπέγραψε

Η ψυχική του υγεία επιδεινώθηκε στη συνέχεια, όταν εγκαταστάθηκε στο Σεν Ρεμί ντε Προβάνς και πέρασε περίπου έναν χρόνο σε ψυχιατρική κλινική.

Παρότι δημιούργησε εκεί 151 έργα, υπέγραψε ελάχιστα. Η ερευνήτρια εκτιμά ότι η επιδείνωση της ψυχικής του κατάστασης ενδέχεται να επηρέασε την αυτοεκτίμησή του και την αξιολόγηση της δουλειάς του.

Ανάμεσα στα έργα που δεν υπέγραψε ήταν η περίφημη «Έναστρη νύχτα», που ολοκληρώθηκε το 1889. Η απουσία της υπογραφής από έναν πίνακα τόσο σημαντικό για την ιστορία της τέχνης αποτέλεσε, σύμφωνα με τη μελέτη, ένα από τα ερεθίσματα για τη συστηματική καταγραφή των υπογραφών του.

Το 1890 ο Βαν Γκογκ εγκαταστάθηκε στο Ωβέρ συρ Ουάζ, κοντά στο Παρίσι, όπου παρέμεινε για περίπου 70 ημέρες. Σε αυτό το διάστημα υπέγραψε μόλις δύο έργα. Ένα από αυτά ήταν το «Πορτρέτο της Αντελίν Ραβού», της κόρης του ιδιοκτήτη του πανδοχείου όπου διέμενε.

Η υπογραφή ως μέρος του πίνακα

Το όνομα «Vincent» δεν εμφανίζεται πάντα με τον ίδιο τρόπο. Ο ζωγράφος χρησιμοποιούσε διαφορετικά χρώματα και σημεία του καμβά, εντάσσοντας σε ορισμένες περιπτώσεις την υπογραφή στη σύνθεση του έργου.

Στους «Βρωμοφάγους», έναν πίνακα του 1885 που ο ίδιος θεωρούσε το πρώτο του αριστούργημα, η υπογραφή βρίσκεται στην πλάτη μιας καρέκλας, στην αριστερή πλευρά της σύνθεσης, και σήμερα είναι σχεδόν αόρατη.

Στο «Θαλασσινό τοπίο κοντά στο Σεντ Μαρί ντε λα Μερ», που ζωγράφισε το 1888, επέλεξε μια έντονη κόκκινη υπογραφή στην κάτω αριστερή γωνία. Όπως εξηγούσε σε επιστολή προς τον Τεό, ήθελε να προσθέσει μια κόκκινη πινελιά στο πράσινο του πίνακα.

Στη σειρά των «Ηλιοτρόπιων», η υπογραφή ακολουθεί την καμπύλη του βάζου και εμφανίζεται σε κόκκινο ή μπλε χρώμα. Τα έργα αυτά αποτέλεσαν επίσης πεδίο πειραματισμού με τις αποχρώσεις, ιδιαίτερα με το κίτρινο.

Η μελέτη εκτιμά ότι ο Βαν Γκογκ ήταν πιθανότερο να υπογράφει όταν ένιωθε ιδιαίτερα ικανοποιημένος από ένα έργο ή όταν ήθελε να το παρουσιάσει στο κοινό. Υπέγραφε επίσης πίνακες που χάριζε ή αντάλλασσε με άλλους ζωγράφους.

Γιατί η υπογραφή έχει σημασία για την αυθεντικότητα των έργων

Η απουσία υπογραφής δεν αποτελεί απαραίτητα ένδειξη ότι ένας πίνακας δεν είναι αυθεντικός. Αντίστοιχα, η παρουσία του ονόματος «Vincent» δεν αρκεί από μόνη της για να επιβεβαιώσει την πατρότητά του.

Όπως επισημαίνουν ειδικοί του Μουσείου Βαν Γκογκ, ο ζωγράφος πέθανε το 1890, σε ηλικία 37 ετών, και δεν πρόλαβε να γνωρίσει μεγάλη εμπορική επιτυχία. Πολλά έργα του παρέμειναν στην οικογένειά του και αργότερα διατέθηκαν στην αγορά από την Τζοάνα Μπόνγκερ, χήρα του Τεό.

Το μουσείο εξακολουθεί να δέχεται προτάσεις για την εξέταση έργων που αποδίδονται στον ζωγράφο. Οι ειδικοί αξιολογούν στοιχεία όπως η τεχνοτροπία, τα υλικά και η προέλευση του πίνακα, χωρίς να βασίζονται αποκλειστικά στην υπογραφή.

Η έρευνα αναδεικνύει έτσι μια λιγότερο γνωστή πλευρά του Βαν Γκογκ: το όνομα που έβαζε στους πίνακές του δεν ήταν μια σταθερή συνήθεια, αλλά μια επιλογή που ενδέχεται να επηρεαζόταν από την αντίληψή του για τη δουλειά του και την ψυχική του κατάσταση.