Ψυχοπαθείς: Τα σημάδια που αποκαλύπτουν έναν άνθρωπο που λέει ψέματα και χειραγωγεί τους άλλους

Οι ψυχοπαθείς μπορεί να εμφανίζονται ως απολύτως συνηθισμένοι άνθρωποι, ενώ στην καθημερινότητά τους να χρησιμοποιούν το ψέμα, τη χειραγώγηση και την εκμετάλλευση για να πετύχουν τους στόχους τους.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, η συμπεριφορά τους χαρακτηρίζεται από έλλειψη ενσυναίσθησης, περιορισμένες ενοχές και αδιαφορία για τις συνέπειες που έχουν οι πράξεις τους στους άλλους.

Ωστόσο, η αναγνώριση τέτοιων χαρακτηριστικών δεν είναι πάντα εύκολη. Ένα άτομο μπορεί να είναι γοητευτικό, κοινωνικό και πειστικό, κερδίζοντας γρήγορα την εμπιστοσύνη των γύρω του.

Η εικόνα αυτή δεν αποκαλύπτει απαραίτητα τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζει τις προσωπικές σχέσεις ή το κατά πόσο σέβεται τα όρια των άλλων.

Τα χαρακτηριστικά που χρειάζονται προσοχή

Ένα από τα βασικά στοιχεία που εξετάζονται στην ψυχολογική βιβλιογραφία είναι η επαναλαμβανόμενη χρήση του ψέματος για προσωπικό όφελος.

Το άτομο μπορεί να παρουσιάζει διαφορετικές εκδοχές του ίδιου γεγονότος, να αποκρύπτει σημαντικές πληροφορίες ή να προσαρμόζει την αφήγησή του ανάλογα με το τι θέλει να πετύχει.

Άλλα χαρακτηριστικά που μπορεί να εμφανίζονται είναι:

• Έλλειψη μεταμέλειας: Δεν αναλαμβάνει ουσιαστικά την ευθύνη για τη ζημιά που προκαλεί και ενδέχεται να αντιμετωπίζει τις συνέπειες ως πρόβλημα των άλλων.
• Χειραγώγηση: Χρησιμοποιεί την κολακεία, τις υποσχέσεις ή την πρόκληση ενοχών για να επηρεάσει τις αποφάσεις των γύρω του.
• Εκμετάλλευση: Αντιμετωπίζει τις σχέσεις κυρίως με βάση το προσωπικό όφελος που μπορεί να αποκομίσει.
• Αδιαφορία για τα όρια: Επιμένει ακόμη και όταν κάποιος έχει εκφράσει ξεκάθαρα την άρνησή του.
• Μετατόπιση ευθυνών: Παρουσιάζει τον εαυτό του ως αδικημένο και αποδίδει στους άλλους την ευθύνη για τις δικές του πράξεις.
• Επιφανειακή γοητεία: Μπορεί να χρησιμοποιεί την αυτοπεποίθηση και την κοινωνικότητά του για να κερδίζει γρήγορα την εμπιστοσύνη.

Κανένα από αυτά τα στοιχεία, μεμονωμένα, δεν αρκεί για να χαρακτηριστεί κάποιος ψυχοπαθής. Μεγαλύτερη σημασία έχει το αν εμφανίζονται συστηματικά, σε διαφορετικές περιστάσεις και με τρόπο που προκαλεί επανειλημμένα προβλήματα στις σχέσεις του.

Όταν ο άλλος αντιστρέφει τους ρόλους

Μία από τις τακτικές που έχουν περιγραφεί στη σχετική βιβλιογραφία είναι γνωστή με το ακρωνύμιο DARVO. Προέρχεται από τις λέξεις «Deny, Attack, Reverse Victim and Offender», δηλαδή άρνηση, επίθεση και αντιστροφή των ρόλων του θύματος και του θύτη.

Σε μια τέτοια περίπτωση, όταν κάποιος έρχεται αντιμέτωπος με τη συμπεριφορά του, μπορεί αρχικά να αρνηθεί ότι συνέβη το περιστατικό. Στη συνέχεια, ενδέχεται να επιτεθεί σε εκείνον που τον κατηγορεί και τελικά να παρουσιάσει τον εαυτό του ως το πραγματικό θύμα.

Με αυτόν τον τρόπο, η συζήτηση απομακρύνεται από την αρχική πράξη και μεταφέρεται στην αντίδραση του ανθρώπου που την κατήγγειλε.

Ο τελευταίος μπορεί να αρχίσει να αμφιβάλλει για την κρίση του ή να αισθάνεται ότι πρέπει να απολογηθεί, παρότι αρχικά επιχείρησε να θέσει ένα εύλογο ζήτημα.

Η συγκεκριμένη τακτική δεν χρησιμοποιείται αποκλειστικά από ανθρώπους με ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά. Μπορεί, ωστόσο, να αποτελέσει μέρος ενός επαναλαμβανόμενου μοτίβου χειριστικής συμπεριφοράς.

Πώς αντιμετωπίζουν την ευθύνη

Ένα ακόμη στοιχείο που μπορεί να προβληματίσει είναι η συστηματική άρνηση ανάληψης ευθύνης.

Όταν προκύπτει μια σύγκρουση, το άτομο μπορεί να υποβαθμίσει αυτό που συνέβη, να ισχυριστεί ότι ο άλλος παρεξήγησε τα λόγια του ή να επικαλεστεί δικαιολογίες που αλλάζουν κάθε φορά.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορεί να ζητήσει συγγνώμη χωρίς να ακολουθήσει ουσιαστική αλλαγή στη συμπεριφορά του.

Οι ίδιες πράξεις επαναλαμβάνονται, ενώ οι υποσχέσεις χρησιμοποιούνται για να αποκατασταθεί προσωρινά η σχέση ή να αποφευχθούν οι συνέπειες.

Η διαφορά ανάμεσα σε ένα μεμονωμένο λάθος και σε ένα σταθερό μοτίβο βρίσκεται κυρίως στη συχνότητα και στην επανάληψή του.

Όλοι οι άνθρωποι μπορεί να πουν ψέματα, να αντιδράσουν αμυντικά ή να αποφύγουν μια δύσκολη συζήτηση.

Αυτό που χρειάζεται προσοχή είναι η διαρκής επανάληψη τέτοιων συμπεριφορών και η απουσία ουσιαστικής προσπάθειας αλλαγής.

Τι δείχνει η ψυχολογική έρευνα

Ο ψυχολόγος Ρόμπερτ Χερ έχει συμβάλει σημαντικά στη μελέτη της ψυχοπάθειας, αναπτύσσοντας ένα εργαλείο αξιολόγησης γνωστό ως Psychopathy Checklist-Revised (PCL-R).

Πρόκειται για ένα εξειδικευμένο εργαλείο που χρησιμοποιείται από εκπαιδευμένους επαγγελματίες σε συγκεκριμένα πλαίσια αξιολόγησης και όχι για ένα απλό τεστ που μπορεί να εφαρμόσει κάποιος στην καθημερινότητά του.

Η έρευνα γύρω από την ψυχοπάθεια εξετάζει, μεταξύ άλλων, χαρακτηριστικά όπως η μειωμένη ενσυναίσθηση, η επιφανειακή γοητεία, η εξαπάτηση και η περιορισμένη μεταμέλεια.

Η παρουσία ορισμένων από αυτά τα στοιχεία δεν σημαίνει αυτομάτως ότι κάποιος πληροί τα κριτήρια της ψυχοπάθειας.

Η διάκριση είναι σημαντική, καθώς ο όρος χρησιμοποιείται συχνά στην καθημερινή γλώσσα ως χαρακτηρισμός για ανθρώπους που συμπεριφέρονται σκληρά ή εγωιστικά.

Στην επιστημονική αξιολόγηση, όμως, απαιτείται συνολική εκτίμηση και όχι συμπεράσματα που βασίζονται σε ένα περιστατικό ή σε μια δύσκολη προσωπική σχέση.

Πώς να προστατευτείτε από τη χειραγώγηση

Όταν κάποιος παρατηρεί επαναλαμβανόμενα ψέματα, παραβίαση ορίων ή προσπάθειες να του μεταφερθεί η ευθύνη για τις πράξεις ενός άλλου, μπορεί να λάβει συγκεκριμένα μέτρα για να προστατεύσει τον εαυτό του.

Είναι χρήσιμο να διατηρεί σαφή εικόνα των γεγονότων, να μην παρασύρεται σε ατέρμονες συζητήσεις για το τι συνέβη και να θέτει ξεκάθαρα όρια.

Επίσης, μπορεί να αναζητήσει τη γνώμη ενός έμπιστου ανθρώπου ή τη βοήθεια ειδικού ψυχικής υγείας, ιδιαίτερα όταν η σχέση προκαλεί έντονη πίεση, φόβο ή σύγχυση.

Το βασικό σημείο δεν είναι να αποδώσει κάποιος μόνος του μια ψυχιατρική ετικέτα στον άλλον. Είναι να αναγνωρίσει συμπεριφορές που τον βλάπτουν και να αποφασίσει πώς θα τις αντιμετωπίσει.

Η επαναλαμβανόμενη εξαπάτηση, η εκμετάλλευση και η αδυναμία σεβασμού των ορίων αποτελούν λόγους προβληματισμού ανεξάρτητα από το αν υπάρχει οποιαδήποτε κλινική διάγνωση. Η κατανόηση αυτών των μοτίβων μπορεί να βοηθήσει στην έγκαιρη αναγνώριση μιας επιβαρυντικής σχέσης και στην προστασία της προσωπικής ευημερίας.