Αφροδίτη της Μήλου: Πότε «έχασε» τα χέρια της; – Το μυστήριο γύρω από τον ακρωτηριασμό του αγάλματος

Ανάμεσα στα πολλά δεινά που βίωσε ο τόπος την εποχή της Τουρκοκρατίας, ξεχωρίζει η λεηλασία των ελληνικών αρχαιοτήτων από Ευρωπαίους. Εκμεταλλευόμενοι την αταξία και την αστάθεια της περιόδου, οι λεγόμενοι «σύμμαχοι» απέσπασαν ανεκτίμητα έργα τέχνης, εμπλουτίζοντας τα μουσεία τους με μοναδικά δημιουργήματα υψηλής καλλιτεχνικής αξίας.

Αναμφίβολα, το μεγαλύτερο βάρος ευθύνης αποδίδεται στον Άγγλο λόρδο Έλγιν, για τη βίαιη αφαίρεση γλυπτών, αετωμάτων και καρυάτιδων από τον Παρθενώνα. Ωστόσο, ούτε οι Γάλλοι έμειναν εκτός αυτής της πρακτικής.

Εδώ και περίπου δύο αιώνες, η ιστορία τους συνδέεται με την αρπαγή της Αφροδίτης της Μήλου, η οποία σήμερα εκτίθεται στο Λούβρο, παρά το γεγονός ότι η απόκτησή της έγινε κάτω από ασαφείς και αμφισβητούμενες συνθήκες. Παράλληλα, ερωτήματα εξακολουθούν να υπάρχουν τόσο για την κατάσταση στην οποία βρέθηκε το άγαλμα όσο και για τη μεταγενέστερη μεταχείρισή του.

Ένα από τα βασικά ζητήματα που παραμένουν ανοιχτά αφορά τα τμήματα του αγάλματος που έχουν χαθεί, κυρίως τα χέρια της Αφροδίτης. Αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς μαρτυρίες της εποχής αναφέρουν ότι το έργο ήταν σχεδόν ακέραιο όταν ο χωρικός Θεόδωρος Κεντρωτάς το ανακάλυψε, σκάβοντας το χωράφι του και φέρνοντας στο φως ένα κομμάτι ιστορίας που παρέμενε θαμμένο για χιλιάδες χρόνια.

Η μαρτυρία του γιου του αγρότη, Δημήτρη Κεντρωτά, αφήνει ελάχιστα περιθώρια αμφισβήτησης. Όπως είχε αναφέρει περίπου τέσσερις δεκαετίες αργότερα στον ερευνητή και φιλόλογο Αριστείδη Ταταράκη, η Αφροδίτη παρουσιαζόταν με το αριστερό χέρι να καλύπτει το στήθος της και το δεξί να κρατά ένα μήλο. Ο Ταταράκης κατέγραψε τη μαρτυρία αυτή στη μελέτη του, επιχειρώντας να φωτίσει τα σκοτεινά σημεία της υπόθεσης.

Ωστόσο, οι πληροφορίες που διασώζονται από εκείνη την περίοδο είναι συχνά συγκεχυμένες και αντιφατικές, σαν κάθε πλευρά να προσπαθεί να αποποιηθεί την ευθύνη για όσα συνέβησαν μετά την ανακάλυψη του αγάλματος και τον πιθανό ακρωτηριασμό των χεριών του, είτε αυτός ήταν τυχαίος είτε εσκεμμένος.

Εκείνο που θεωρείται βέβαιο είναι πως στο λιμάνι της Μήλου εκτυλίχθηκε πραγματική σύγκρουση μεταξύ των διεκδικητών του αγάλματος — και μάλιστα κυριολεκτικά. Οι Γερμανοί είχαν προβάλει αξιώσεις ιδιοκτησίας, καθώς το εύρημα εντοπίστηκε σε γη που είχε αγοράσει το 1814 ο βαρώνος Χάλερ.

Ωστόσο, σύντομα έγινε σαφές πως οι Γάλλοι ήταν εκείνοι που ενδιαφέρονταν περισσότερο, φτάνοντας στο σημείο να κάνουν τα πάντα ώστε η Αφροδίτη να μην καταλήξει στην Υψηλή Πύλη, στην Κωνσταντινούπολη.

Έτσι, φρόντισαν να περάσουν στους Έλληνες το μήνυμα ότι οι Οθωμανοί δεν δίνουν σημασία σε τέτοια ευρήματα και αντιμετωπίζουν με απαξίωση τα ανθρωπόμορφα αγάλματα. Παράλληλα, επιχείρησαν να επηρεάσουν τους κατοίκους της περιοχής, προσφέροντας ακόμη και χρήματα, προκειμένου να εξασφαλίσουν ότι η Αφροδίτη θα καταλήξει στα δικά τους χέρια.

Οι προεστοί της Μήλου βρέθηκαν σε ιδιαίτερα δύσκολη θέση, πιεζόμενοι ανάμεσα στους Γάλλους και τους Οθωμανούς. Από τη μία δεν επιθυμούσαν να προκαλέσουν τη δυσαρέσκεια του σουλτάνου και των εκπροσώπων του, από την άλλη όμως οι Ευρωπαίοι τούς διαβεβαίωναν ότι θα τους προστατεύσουν και θα φροντίσουν να μην υποστούν συνέπειες.

Τελικά, η κατάσταση οδήγησε σε σύγκρουση στο λιμάνι, όπου οι αντίπαλες πλευρές ήρθαν στα χέρια, μέχρι το άγαλμα να καταλήξει στα αμπάρια γαλλικού πλοίου.

Κάποιοι ιστορικοί εκτιμούν ότι κατά τη διάρκεια αυτών των επεισοδίων προκλήθηκε και ο ακρωτηριασμός του αγάλματος. Άλλοι υποστηρίζουν ότι τα χέρια είχαν κατασκευαστεί έτσι ώστε να αποσπώνται και μεταφέρθηκαν ξεχωριστά από το υπόλοιπο σώμα, το οποίο επίσης μπορούσε να διαχωριστεί. Υπάρχουν μάλιστα μαρτυρίες που αναφέρουν ότι το κιβώτιο με τα χέρια δεν φορτώθηκε ποτέ στο πλοίο και χάθηκε στο λιμάνι, αφήνοντας πίσω του ένα άλυτο μυστήριο.

Από την άλλη πλευρά, διατυπώθηκαν και απόψεις πως το άγαλμα έφτασε στη Γαλλία και στο Λούβρο όπως ακριβώς είχε βρεθεί, δηλαδή χωρίς χέρια.

Σήμερα, ωστόσο, πολλοί θεωρούν ότι αυτές οι εκδοχές δημιουργήθηκαν σκόπιμα, ώστε να αποφευχθούν κατηγορίες για καταστροφή, αντίστοιχες με εκείνες που είχαν απευθυνθεί στον Έλγιν για τα γλυπτά του Παρθενώνα.

Όταν ο δραγουμάνος της εποχής, Μουρούζης, πληροφορήθηκε την εξέλιξη, αντέδρασε έντονα. Κάλεσε τους προεστούς της Μήλου στη Σίφνο και τους τιμώρησε παραδειγματικά, φτάνοντας μάλιστα στο σημείο να τους μαστιγώσει ο ίδιος.

Αργότερα, και άλλος Οθωμανός αξιωματούχος επιχείρησε να τιμωρήσει τους υπαίτιους, μεταξύ των οποίων και τον αγρότη που ανακάλυψε το άγαλμα, ο οποίος τελικά γλίτωσε βρίσκοντας καταφύγιο στο γαλλικό προξενείο.

Όποια κι αν είναι η ακριβής εκδοχή των γεγονότων, ένα είναι βέβαιο: η Αφροδίτη της Μήλου κατέληξε μακριά από τον τόπο της. Η φυσική της θέση θα έπρεπε να είναι στην Ελλάδα και όχι στο Λούβρο ή σε οποιοδήποτε άλλο μουσείο.

Ίσως, μάλιστα, κάπου στα νερά του Αιγαίου —και όχι στο Παρίσι— να βρίσκονται ακόμη τα χαμένα μέρη της, περιμένοντας να εντοπιστούν ξανά και αυτή τη φορά να επιστρέψουν στον τόπο που τα γέννησε.