Αρχαία Αίγυπτος: Οι πρώτοι φαραώ θυσίαζαν τους υπηρέτες τους για να τους έχουν στη μετά θάνατον ζωή

Οι πρώτοι φαραώ της Αρχαίας Αιγύπτου φαίνεται πως μπορεί να θυσίαζαν ανθρώπους από το στενό τους περιβάλλον, ώστε να τους συνοδεύουν στη μετά θάνατον ζωή και να συνεχίζουν να τους υπηρετούν.

Η πρακτική αυτή, που μέχρι σήμερα παρέμενε υπόθεση των αρχαιολόγων, ενισχύεται από την επανεξέταση ανθρώπινων λειψάνων ηλικίας περίπου 5.000 ετών.

Οι ερευνητές μελέτησαν κρανία από το βασιλικό νεκροταφείο της Ουμ ελ-Καάμπ, κοντά στην Άβυδο, έναν από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους της Πρώτης Δυναστείας της Αιγύπτου, που χρονολογείται περίπου στο 3.000 π.Χ.

Γύρω από τους μεγάλους βασιλικούς τάφους έχουν εντοπιστεί εκατοντάδες μικρότερες ταφές. Εκεί πιστεύεται ότι είχαν ταφεί άνθρωποι που ανήκαν στο βασιλικό περιβάλλον, μεταξύ των οποίων αυλικοί, αξιωματούχοι, τεχνίτες και εργαζόμενοι.

Το ερώτημα που απασχολεί εδώ και δεκαετίες τους αιγυπτιολόγους είναι αν οι άνθρωποι αυτοί πέθαναν από φυσικά αίτια και τάφηκαν κοντά στον βασιλιά ή αν κάποιοι από αυτούς σκοτώθηκαν σκόπιμα για να τον ακολουθήσουν στον θάνατο.

Τι έδειξε η εξέταση των κρανίων

Ερευνητές του Πανεπιστημίου Purdue εξέτασαν 46 κρανία ανθρώπων που είχαν ταφεί γύρω από τα ταφικά συγκροτήματα του βασιλιά Τζερ, του βασιλιά Τζετ και της βασίλισσας Μερνέιθ.

Στα 18 από τα κρανία εντοπίστηκαν κατάγματα και άλλα σημάδια τραυματισμού που ενδέχεται να είχαν προκληθεί λίγο πριν από τον θάνατο ή περίπου την ίδια χρονική στιγμή.

Σε μία περίπτωση, μάλιστα, οι ερευνητές εντόπισαν σοβαρή κάκωση στην περιοχή του ματιού.

Τα ευρήματα ενισχύουν έτσι την πιθανότητα ότι τουλάχιστον κάποιοι από τους ανθρώπους που τάφηκαν γύρω από τους βασιλικούς τάφους δεν πέθαναν από φυσικά αίτια.

Οι ερευνητές, πάντως, επισημαίνουν ότι τα συγκεκριμένα ευρήματα δεν αποδεικνύουν πως όλοι οι συνοδοί του βασιλιά θανατώθηκαν. Το δείγμα που εξετάστηκε είναι περιορισμένο σε σχέση με το σύνολο των ταφών.

Μια πρακτική που είχε υποψιαστεί ο Petrie

Η θεωρία περί ανθρωποθυσιών στους βασιλικούς τάφους δεν είναι καινούργια. Είχε διατυπωθεί ήδη από τη δεκαετία του 1920, όταν ο Βρετανός αιγυπτιολόγος Flinders Petrie ανέσκαψε την περιοχή.

Τότε, ωστόσο, δεν είχαν εντοπιστεί σαφείς ενδείξεις θανατηφόρων τραυματισμών. Υπήρχε έτσι το ενδεχόμενο οι άνθρωποι να είχαν πεθάνει από φυσικά αίτια και στη συνέχεια να μεταφέρθηκαν στην Άβυδο για να ταφούν κοντά στον ηγεμόνα τους.

Η σύγχρονη επανεξέταση των λειψάνων προσφέρει διαφορετική εικόνα, καθώς οι επιστήμονες μπορούν πλέον να αναζητήσουν με μεγαλύτερη ακρίβεια ενδείξεις τραυματισμών.

Σύμφωνα με την ερευνήτρια Campbell, ορισμένες από τις κακώσεις ενδέχεται να είχαν καταγραφεί και κατά τις παλαιότερες ανασκαφές, χωρίς όμως να αναγνωριστεί τότε ότι μπορεί να σχετίζονταν με τον θάνατο.

Παράλληλα, τα τραύματα δεν φαίνεται να προκλήθηκαν από τα χαρακτηριστικά πολεμικά ρόπαλα που εμφανίζονται σε παραστάσεις της εποχής. Οι ερευνητές εξετάζουν περισσότερο το ενδεχόμενο χρήσης πλατιών και επίπεδων αντικειμένων από ξύλο ή κέρατο.

Οι «υπηρέτες» του βασιλιά στη μετά θάνατον ζωή

Η πρακτική φαίνεται ότι δεν συνεχίστηκε για μεγάλο χρονικό διάστημα. Οι συνοδευτικοί τάφοι μειώνονται αισθητά και στις αρχές της Δεύτερης Δυναστείας η πρακτική φαίνεται να εγκαταλείπεται.

Στη συνέχεια, οι πραγματικοί άνθρωποι αντικαθίστανται από μικρά αγαλματίδια, τα οποία συμβόλιζαν τους υπηρέτες που θα συνέχιζαν να εξυπηρετούν τον νεκρό στη μετά θάνατον ζωή.

Η συγκεκριμένη αλλαγή έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς δείχνει ότι οι αρχαίοι Αιγύπτιοι διατήρησαν την ιδέα της συνοδείας του βασιλιά μετά τον θάνατό του, αλλά σταδιακά εγκατέλειψαν την πρακτική της ταφής πραγματικών ανθρώπων μαζί του.

Η νέα μελέτη δεν αποδεικνύει ότι κάθε άνθρωπος που βρέθηκε στους συγκεκριμένους τάφους ήταν θύμα ανθρωποθυσίας. Ενισχύει όμως την πιθανότητα ότι, στα πρώτα στάδια του αιγυπτιακού κράτους, ο θάνατος ενός ισχυρού ηγεμόνα μπορούσε να σημαίνει και τον βίαιο θάνατο ορισμένων ανθρώπων που βρίσκονταν στην υπηρεσία του.