Ο χαμένος τάφος του Μεγάλου Αλεξάνδρου: Η Ελληνίδα που σκάβει 25 χρόνια στην Αλεξάνδρεια

Είναι ένα από τα μεγαλύτερα άλυτα μυστήρια της αρχαιολογίας. Πού βρίσκεται ο τάφος του Μεγάλου Αλεξάνδρου;

Εδώ και αιώνες ιστορικοί και αρχαιολόγοι προσπαθούν να δώσουν απάντηση, χωρίς κανείς μέχρι σήμερα να μπορεί να παρουσιάσει το εύρημα που θα έκλεινε οριστικά μία από τις πιο συναρπαστικές εκκρεμότητες της αρχαίας ιστορίας.

Μία Ελληνίδα αρχαιολόγος, όμως, έχει αφιερώσει περισσότερο από ένα τέταρτο του αιώνα στην ανασκαφή της Αλεξάνδρειας και έχει ήδη φέρει στο φως ευρήματα που αποκαλύπτουν κομμάτια της πόλης όπως ήταν στην ελληνιστική εποχή.

Η Καλλιόπη Λημναίου-Παπακώστα δεν υποστηρίζει ότι έχει βρει τον τάφο. Αντίθετα, είναι ιδιαίτερα προσεκτική στις διατυπώσεις της. Βρίσκεται όμως εκεί όπου πολλοί θεωρούν ότι πρέπει να αναζητηθεί: στην καρδιά της αρχαίας βασιλικής συνοικίας της Αλεξάνδρειας.

Και κάθε μέτρο που κατεβαίνει κάτω από τη σύγχρονη πόλη αποκαλύπτει έναν κόσμο που είχε χαθεί για περισσότερα από δύο χιλιάδες χρόνια.

Το μυστήριο που ξεκίνησε μετά τον θάνατό του

Ο Μέγας Αλέξανδρος πέθανε στη Βαβυλώνα το 323 π.Χ., σε ηλικία μόλις 32 ετών.

Μετά τον θάνατό του, το σώμα του αποτέλεσε αντικείμενο τεράστιας πολιτικής και συμβολικής σημασίας. Οι διάδοχοί του γνώριζαν ότι όποιος είχε στην κατοχή του τη σορό του μεγάλου στρατηλάτη μπορούσε να διεκδικήσει ένα μέρος από το κύρος και την κληρονομιά του.

Η σορός μεταφέρθηκε στην Αίγυπτο και αρχικά φαίνεται ότι τοποθετήθηκε στη Μέμφιδα. Αργότερα μεταφέρθηκε στην Αλεξάνδρεια, την πόλη που ο ίδιος είχε ιδρύσει.

Εκεί ο τάφος του έγινε ένα από τα σημαντικότερα μνημεία του αρχαίου κόσμου.

Ρωμαίοι αυτοκράτορες ταξίδευαν για να τον επισκεφθούν. Ο Ιούλιος Καίσαρας και ο Αύγουστος συνδέθηκαν από τις αρχαίες αφηγήσεις με επισκέψεις στον χώρο όπου φυλασσόταν η σορός.

Και μετά, κάποια στιγμή μέσα στους αιώνες, τα ίχνη του τάφου χάθηκαν.

Πώς εξαφανίζεται ένας τόσο διάσημος τάφος;

Η απάντηση βρίσκεται σε μεγάλο βαθμό στην ίδια την ιστορία της Αλεξάνδρειας.

Η αρχαία πόλη υπέστη σεισμούς, καταστροφές, πλημμύρες, αλλαγές στη στάθμη της θάλασσας και συνεχείς οικοδομικές επεμβάσεις.

Η σύγχρονη Αλεξάνδρεια χτίστηκε κυριολεκτικά πάνω σε μεγάλα τμήματα της αρχαίας.

Αρχαίοι δρόμοι, κτίρια και ολόκληρες συνοικίες βρίσκονται σήμερα αρκετά μέτρα κάτω από το επίπεδο της σημερινής πόλης.

Έτσι, ακόμη και αν γνωρίζουμε από αρχαίες μαρτυρίες ότι ο τάφος βρισκόταν στην Αλεξάνδρεια, το να μεταφερθούν οι περιγραφές εκείνων των συγγραφέων σε έναν σύγχρονο χάρτη αποτελεί εξαιρετικά δύσκολη υπόθεση.

Περισσότερες από εκατό διαφορετικές έρευνες έχουν κατά καιρούς συνδεθεί με την αναζήτηση της τελευταίας κατοικίας του Αλεξάνδρου.

Καμία δεν έδωσε την οριστική απάντηση.

Η Ελληνίδα που δεν εγκατέλειψε την ανασκαφή

Η Καλλιόπη Λημναίου-Παπακώστα ξεκίνησε τις έρευνές της στην Αλεξάνδρεια στις αρχές της δεκαετίας του 2000.

Το ενδιαφέρον της επικεντρώθηκε στους Κήπους Σαλαλάτ, έναν δημόσιο χώρο στο κέντρο της σύγχρονης πόλης.

Η επιλογή δεν ήταν τυχαία.

Μελετώντας αρχαίες περιγραφές, παλιούς χάρτες και τη γεωγραφία της αρχαίας Αλεξάνδρειας, η ομάδα της οδηγήθηκε στην εκτίμηση ότι κάτω από τη συγκεκριμένη περιοχή θα μπορούσαν να βρίσκονται σημαντικά κατάλοιπα της βασιλικής συνοικίας.

Το πρόβλημα ήταν ότι οι ανασκαφές γίνονταν εξαιρετικά δύσκολες όσο αυξανόταν το βάθος.

Υπόγεια νερά εισέρχονταν στον χώρο και απαιτήθηκε ειδικό σύστημα άντλησης προκειμένου οι εργασίες να συνεχιστούν.

Για χρόνια τα αποτελέσματα δεν ήταν αυτά που περίμενε.

Μέχρι που εμφανίστηκε ένα κομμάτι λευκού μαρμάρου.

Το εύρημα που άλλαξε τα πάντα

Το 2009, ενώ η ανασκαφή είχε φτάσει σε βάθος περίπου οκτώ μέτρων, οι αρχαιολόγοι εντόπισαν μέσα στο χώμα, τα νερά και τα συντρίμμια ένα μαρμάρινο γλυπτό.

Το εύρημα απεικόνιζε τον Μέγα Αλέξανδρο.

Για την Παπακώστα ήταν μία από τις σημαντικότερες στιγμές της πολυετούς έρευνας.

Το άγαλμα από μόνο του φυσικά δεν αποδεικνύει ότι ο τάφος βρίσκεται στο συγκεκριμένο σημείο. Έδειξε όμως ότι η ανασκαφή κινούνταν μέσα σε ένα εξαιρετικά σημαντικό τμήμα της αρχαίας πόλης.

Και όσα βρέθηκαν στη συνέχεια ενίσχυσαν ακόμη περισσότερο το ενδιαφέρον.

Κάτω από την πόλη εμφανίστηκε μια άλλη Αλεξάνδρεια
Καθώς οι ανασκαφές προχωρούσαν βαθύτερα, άρχισαν να αποκαλύπτονται αρχιτεκτονικά κατάλοιπα της αρχαίας Αλεξάνδρειας.

Η ομάδα εντόπισε θεμέλια μεγάλου μνημειακού κτιρίου, δρόμους και κατασκευές που συνδέονται με την αρχαία βασιλική περιοχή.

Σε βάθος περίπου δέκα μέτρων κάτω από τη σημερινή πόλη εμφανίστηκαν τμήματα της Αλεξάνδρειας που για αιώνες παρέμεναν θαμμένα.

Για τους αρχαιολόγους αυτό ήταν ήδη μία εξαιρετικά σημαντική ανακάλυψη, ανεξάρτητα από το αν θα εντοπιστεί ποτέ ο τάφος του Μακεδόνα βασιλιά.

Οι 14 «ανωμαλίες» κάτω από το έδαφος

Η έρευνα δεν βασίζεται μόνο στη σκαπάνη.

Η ομάδα έχει χρησιμοποιήσει ηλεκτρική τομογραφία του υπεδάφους, μια μέθοδο που επιτρέπει στους ερευνητές να εντοπίζουν διαφορές στη σύσταση του εδάφους και πιθανές κατασκευές χωρίς να χρειάζεται να σκάψουν ολόκληρη την περιοχή.

Με αυτόν τον τρόπο είχαν εντοπιστεί δεκατέσσερα σημεία ενδιαφέροντος βαθύτερα στο έδαφος.

Δεν σημαίνει ότι κάποιο από αυτά είναι τάφος.

Μπορεί να πρόκειται για τοίχους, δωμάτια, κενά ή άλλες αρχαίες κατασκευές.

Για έναν αρχαιολόγο, όμως, αποτελούν στοιχεία που καθορίζουν πού αξίζει να συνεχιστεί η έρευνα.

«Δεν είμαι κυνηγός θησαυρού»

Παρά τον ενθουσιασμό που προκαλεί η πιθανότητα εντοπισμού του τάφου, η ίδια η Παπακώστα τα τελευταία χρόνια έχει ξεκαθαρίσει κάτι σημαντικό.

Δεν αντιμετωπίζει την ανασκαφή ως κυνήγι ενός συγκεκριμένου θησαυρού.

Ο στόχος της είναι η αρχαιολογική έρευνα της ελληνιστικής Αλεξάνδρειας και η αποκάλυψη της βασιλικής συνοικίας.

Φυσικά αναγνωρίζει ότι η ανακάλυψη του τάφου του Μεγάλου Αλεξάνδρου θα αποτελούσε ένα από τα μεγαλύτερα αρχαιολογικά γεγονότα όλων των εποχών.

Αλλά δεν ισχυρίζεται ότι τον έχει εντοπίσει.

Μέχρι σήμερα ο τάφος του Μεγάλου Αλεξάνδρου παραμένει χαμένος.

Γιατί θεωρείται το «Άγιο Δισκοπότηρο» της αρχαιολογίας

Αν κάποτε βρεθεί ένας τάφος που μπορεί να ταυτοποιηθεί με βεβαιότητα ως εκείνος του Αλέξανδρου, η σημασία του θα είναι τεράστια.

Δεν θα πρόκειται απλώς για την ανακάλυψη του τάφου ενός βασιλιά.

Ο Αλέξανδρος δημιούργησε μέσα σε περίπου μία δεκαετία μία αυτοκρατορία που εκτεινόταν από την Ελλάδα και την Αίγυπτο μέχρι την Κεντρική Ασία και την Ινδία, αλλάζοντας την πολιτιστική και πολιτική ιστορία τεράστιων περιοχών.

Ένας άθικτος ή έστω αναγνωρίσιμος ταφικός χώρος θα μπορούσε να προσφέρει ανεκτίμητες πληροφορίες για την ελληνιστική εποχή, την ταφική πρακτική, την εικόνα του ίδιου του Αλέξανδρου και τις πρώτες δεκαετίες μετά τον θάνατό του.

Γι’ αυτό και κάθε εύρημα που προέρχεται από τη βασιλική συνοικία της Αλεξάνδρειας προκαλεί διεθνές ενδιαφέρον.

Η Καλλιόπη Λημναίου-Παπακώστα εξακολουθεί να εργάζεται στην πόλη και να μελετά όσα εμφανίζονται κάτω από τα στρώματα της σύγχρονης Αλεξάνδρειας.

Κανείς δεν γνωρίζει αν η επόμενη ανασκαφή θα οδηγήσει τελικά στον χαμένο τάφο.

Το βέβαιο είναι ότι βρίσκεται εδώ και περισσότερα από είκοσι πέντε χρόνια σε ένα από τα σημεία όπου η απάντηση θα μπορούσε πράγματι να βρίσκεται θαμμένη.

Και κάπου κάτω από τους δρόμους, τα κτίρια και τα εκατομμύρια κατοίκων της σημερινής Αλεξάνδρειας, ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια της Ιστορίας εξακολουθεί να περιμένει.