Παναγία Σουμελά: Ο θρύλος του σουλτάνου που θέλησε να γκρεμίσει τη μονή

Μια από τις λιγότερο γνωστές παραδόσεις που συνδέονται με την Παναγία Σουμελά αφορά έναν από τους ισχυρότερους σουλτάνους της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, τον Σελίμ Α΄, γνωστό ως Γιαβούζ, δηλαδή «σκληρό» ή «αμείλικτο».

Ο Σελίμ γεννήθηκε το 1470 και ανέβηκε στον οθωμανικό θρόνο το 1512. Πριν γίνει σουλτάνος, είχε διατελέσει διοικητής στην περιοχή της Τραπεζούντας. Εκεί, σύμφωνα με μια παλιά μοναστική παράδοση, συνδέθηκε με ένα περιστατικό που έμεινε ζωντανό στη μνήμη της Μονής Σουμελά.

Η αφήγηση καταγράφεται από τον Μητροπολίτη Τραπεζούντας Χρύσανθο Φιλιππίδη στο έργο του Η Εκκλησία της Τραπεζούντας, που εκδόθηκε το 1933. Ο Χρύσανθος αναφέρει ότι, όταν ο Σελίμ βρισκόταν στην περιοχή για κυνήγι, αντίκρισε το μοναστήρι και φέρεται να διέταξε τους άνδρες του να το κατεδαφίσουν.

Τότε, σύμφωνα με την παράδοση, συνέβη κάτι απρόοπτο. Ο Σελίμ υπέστη εγκεφαλικό επεισόδιο και θεώρησε ότι η ασθένειά του ήταν τιμωρία για την απόφασή του να καταστρέψει το μοναστήρι.

Η συνέχεια της ιστορίας έχει έντονα θρησκευτικό και θαυματουργικό χαρακτήρα. Ο Σελίμ, σύμφωνα πάντα με την παράδοση, ζήτησε συγχώρεση από την Παναγία και ήπιε από το νερό που έσταζε από τον βράχο της μονής και θεωρούνταν ιερό. Λίγο αργότερα, φέρεται να ανέκτησε την υγεία του.

Από εχθρός σε ευεργέτης

Ο θρύλος δεν τελειώνει με την υποτιθέμενη θεραπεία. Αντίθετα, η παράδοση θέλει τον Σελίμ, αφού έγινε σουλτάνος, να αλλάζει στάση απέναντι στη Μονή Σουμελά.

Όπως αναφέρει ο Χρύσανθος, ο Σελίμ φέρεται να επανέφερε παλαιότερα προνόμια της μονής, να συνέβαλε στην κάλυψη της στέγης της εκκλησίας με χαλκό και να έστειλε πολύτιμες λυχνίες λαδιού. Ο ίδιος ο Χρύσανθος αναφέρει ότι πέντε τέτοιες λυχνίες είχαν σταλεί στη μονή και ότι τρεις βρίσκονταν ακόμη εκεί την εποχή που έγραφε το έργο του.

Η ιστορία παρουσιάζει έτσι μια εντυπωσιακή ανατροπή: ο ηγεμόνας που, σύμφωνα με τον θρύλο, θέλησε να καταστρέψει τη μονή, κατέληξε να θεωρείται ένας από τους ευεργέτες της.

Θρύλος και ιστορική πραγματικότητα

Ωστόσο, χρειάζεται προσοχή. Η συγκεκριμένη αφήγηση δεν αποτελεί ιστορικά τεκμηριωμένο γεγονός. Πρόκειται για παράδοση της Μονής Σουμελά, την οποία κατέγραψε ο Χρύσανθος αρκετούς αιώνες αργότερα.

Δεν υπάρχει επαρκής ιστορική τεκμηρίωση που να αποδεικνύει ότι ο Σελίμ διέταξε την κατεδάφιση της μονής, ότι υπέστη εγκεφαλικό εξαιτίας αυτής της απόφασης ή ότι θεραπεύτηκε χάρη στο αγίασμα.

Αυτό, όμως, δεν μειώνει την αξία της ιστορίας ως μέρος της προφορικής και θρησκευτικής παράδοσης της Σουμελά. Οι θρύλοι που δημιουργήθηκαν γύρω από το μοναστήρι αποτυπώνουν τον τρόπο με τον οποίο οι προηγούμενες γενιές αντιλαμβάνονταν την προστασία της Παναγίας και την ιστορική συνέχεια της μονής μέσα σε ένα μεταβαλλόμενο πολιτικό περιβάλλον.

Σχεδόν πέντε αιώνες αργότερα, η ιστορία εξακολουθεί να επανέρχεται κάθε φορά που η Παναγία Σουμελά βρίσκεται στο επίκεντρο της επικαιρότητας. Και ίσως αυτό να είναι το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της: δεν γνωρίζουμε αν ο Σελίμ έζησε ποτέ το περιστατικό όπως το περιγράφει ο θρύλος, γνωρίζουμε όμως ότι η παράδοση αυτή επιβίωσε και έγινε κομμάτι της ιστορικής μνήμης της Σουμελά.