Jantelagen: Ο άγραφος κανόνας της Σκανδιναβίας που λέει «μην νομίζεις ότι είσαι καλύτερος από τους άλλους»

Το Jantelagen είναι ένας άγραφος κοινωνικός κανόνας που έχει συνδεθεί ιδιαίτερα με τη Σουηδία και γενικότερα με τις σκανδιναβικές κοινωνίες.

Η βασική του ιδέα είναι απλή: μην θεωρείς τον εαυτό σου ανώτερο από τους άλλους και μην προσπαθείς να δείχνεις ότι ξεχωρίζεις υπερβολικά.

Παρότι δεν αποτελεί νόμο και κανείς δεν είναι υποχρεωμένος να τον ακολουθεί, το Jantelagen χρησιμοποιείται εδώ και δεκαετίες για να περιγράψει μια συγκεκριμένη νοοτροπία γύρω από την ισότητα, την ταπεινότητα και την κοινωνική συμπεριφορά.

Από πού προέρχεται το Jantelagen;

Ο όρος προέρχεται από το μυθιστόρημα «Ένας πρόσφυγας διασχίζει τα όριά του» του Δανού-Νορβηγού συγγραφέα Άξελ Σάντεμοζε, που δημοσιεύτηκε το 1933.

Στο βιβλίο παρουσιάζεται η φανταστική πόλη Γιάντε, όπου οι κάτοικοι ακολουθούν μια σειρά από αυστηρούς κοινωνικούς κανόνες.

Ο σημαντικότερος από αυτούς είναι ουσιαστικά η απαγόρευση του να θεωρεί κάποιος τον εαυτό του καλύτερο, εξυπνότερο ή σημαντικότερο από τους υπόλοιπους.

Με τα χρόνια, η λέξη Jantelagen πέρασε από τη λογοτεχνία στην καθημερινή γλώσσα και άρχισε να χρησιμοποιείται για να περιγράψει ένα ευρύτερο πολιτισμικό χαρακτηριστικό των σκανδιναβικών κοινωνιών.

«Μην νομίζεις ότι είσαι ξεχωριστός»

Η λογική του Jantelagen δεν σημαίνει ότι κάποιος δεν πρέπει να έχει φιλοδοξίες ή να προσπαθεί να πετύχει.

Η διαφορά βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζει την επιτυχία του.

Σε μια κοινωνία που δίνει μεγάλη αξία στην ισότητα, η υπερβολική επίδειξη πλούτου, γνώσεων, επαγγελματικής επιτυχίας ή κοινωνικής θέσης μπορεί να θεωρηθεί αρνητική.

Έτσι, κάποιος μπορεί να έχει μια πολύ επιτυχημένη καριέρα, να κερδίζει πολλά χρήματα ή να έχει σημαντικές διακρίσεις, χωρίς απαραίτητα να αισθάνεται την ανάγκη να τα προβάλλει συνεχώς.

Η ισότητα πάνω από την επίδειξη

Το Jantelagen συνδέεται με την ευρύτερη σκανδιναβική αντίληψη ότι οι άνθρωποι πρέπει να αντιμετωπίζονται ως ίσοι.

Αυτό μπορεί να φαίνεται σε πολλές πλευρές της καθημερινότητας. Οι κοινωνικές σχέσεις είναι συχνά λιγότερο τυπικές, οι αποστάσεις μεταξύ προϊσταμένων και εργαζομένων μπορεί να είναι μικρότερες και η προσωπική επίδειξη να αποφεύγεται.

Η ιδέα δεν είναι ότι όλοι πρέπει να είναι ίδιοι. Είναι περισσότερο ότι κανείς δεν πρέπει να θεωρεί πως αξίζει περισσότερα από τους υπόλοιπους μόνο και μόνο επειδή έχει μεγαλύτερη επιτυχία ή κοινωνικό κύρος.

Γιατί θεωρείται θετικό;

Οι υποστηρικτές αυτής της νοοτροπίας θεωρούν ότι μπορεί να συμβάλλει στη δημιουργία κοινωνιών όπου η συνεργασία και η ισότητα έχουν σημαντικό ρόλο.

Ένας άνθρωπος δεν χρειάζεται να αποδεικνύει συνεχώς ότι είναι καλύτερος από τους άλλους για να αισθάνεται αποδεκτός.

Παράλληλα, η αποφυγή της υπερβολικής επίδειξης μπορεί να περιορίζει τον ανταγωνισμό και την κοινωνική πίεση.

Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους το Jantelagen έχει συνδεθεί με την εικόνα των σκανδιναβικών κοινωνιών ως κοινωνιών που δίνουν ιδιαίτερη σημασία στην ισότητα και στη συλλογικότητα.

Όμως έχει και την αρνητική του πλευρά

Το Jantelagen δεν αντιμετωπίζεται πάντα θετικά.

Η υπερβολική εφαρμογή του μπορεί να κάνει έναν άνθρωπο να αισθάνεται ότι δεν πρέπει να μιλά για τις επιτυχίες του, να διεκδικεί περισσότερα ή να ξεχωρίζει από τους υπόλοιπους.

Κάποιοι θεωρούν ότι αυτή η νοοτροπία μπορεί να δημιουργήσει κοινωνική πίεση προς όσους θέλουν να εκφράσουν έντονα τις φιλοδοξίες τους ή να παρουσιάσουν ανοιχτά τα επιτεύγματά τους.

Έτσι, το Jantelagen μπορεί από τη μία πλευρά να ενισχύει την αίσθηση ισότητας, αλλά από την άλλη να λειτουργεί περιοριστικά όταν μετατρέπεται σε πίεση για συμμόρφωση.

Υπάρχει ακόμη σήμερα;

Παρότι η σύγχρονη Σκανδιναβία έχει αλλάξει σημαντικά, η έννοια του Jantelagen εξακολουθεί να χρησιμοποιείται.

Δεν σημαίνει ότι κάθε Σουηδός ή κάθε Σκανδιναβός ακολουθεί πιστά αυτόν τον κανόνα. Πρόκειται περισσότερο για έναν όρο που χρησιμοποιείται για να περιγράψει μια κοινωνική τάση και έναν συγκεκριμένο τρόπο σκέψης.

Η πραγματικότητα είναι φυσικά πολύ πιο σύνθετη και διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο.

Το Jantelagen, όμως, εξακολουθεί να αποτελεί έναν ενδιαφέροντα τρόπο για να κατανοήσει κανείς γιατί σε ορισμένες σκανδιναβικές κοινωνίες η ταπεινότητα, η ισότητα και η αποφυγή της επίδειξης θεωρούνται σημαντικές αξίες.

Τελικά, το μήνυμα του Jantelagen είναι αρκετά απλό: μπορείς να πετύχεις, να ξεχωρίσεις και να έχεις φιλοδοξίες, χωρίς να θεωρείς ότι αυτό σε κάνει καλύτερο από τους ανθρώπους γύρω σου.