Η αμφιλεγόμενη θεωρία για την ανθρώπινη συνείδηση – Η σύνδεση με τα ομηρικά έπη

Η ανθρώπινη συνείδηση παραμένει ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια της επιστήμης. Παρά την πρόοδο στην κατανόηση της λειτουργίας του εγκεφάλου, το ερώτημα για το πώς οι φυσικές διεργασίες του δημιουργούν την υποκειμενική εμπειρία εξακολουθεί να απασχολεί επιστήμονες και φιλοσόφους.

Μια ιδιαίτερα αμφιλεγόμενη θεωρία υποστηρίζει ότι η μορφή συνείδησης που συνδέεται με την εσωτερική σκέψη και την αυτοπαρατήρηση δεν υπήρχε ανέκαθεν στον άνθρωπο. Σύμφωνα με αυτή την άποψη, εμφανίστηκε σχετικά πρόσφατα στην ανθρώπινη ιστορία, περίπου το 2000 π.Χ., δηλαδή πριν από περίπου 4.000 χρόνια.

Η θεωρία διατυπώθηκε τη δεκαετία του 1970 από τον Αμερικανό ψυχολόγο Τζούλιαν Τζέινς, στο βιβλίο του «Η καταγωγή της συνείδησης στη κατάρρευση της διθαλαμικής διανοίας».

Ο Τζέινς έκανε έναν σαφή διαχωρισμό ανάμεσα στη νόηση και τη συνείδηση. Υποστήριξε ότι οι άνθρωποι μπορούσαν να σκέφτονται, να μαθαίνουν και να επιλύουν προβλήματα πολύ πριν αποκτήσουν την εσωτερική, αυτοαναφορική συνείδηση όπως την αντιλαμβανόμαστε σήμερα.

Κατά τη θεωρία του, καθοριστικό ρόλο στην αλλαγή αυτή έπαιξε η ανάπτυξη της γλώσσας. Όταν η γλώσσα έγινε αρκετά σύνθετη ώστε να δημιουργεί μεταφορές και αναλογίες, οι άνθρωποι μπορούσαν πλέον να σχηματίζουν έναν εσωτερικό κόσμο και να αναπαριστούν νοητικά την πραγματικότητα.

Η Ιλιάδα και η Οδύσσεια

Ο Τζέινς χρησιμοποίησε ως βασικό στοιχείο της θεωρίας του τα ομηρικά έπη. Υποστήριξε ότι στην Ιλιάδα δεν υπάρχουν σαφείς ενδείξεις για την υποκειμενική συνείδηση με τη σύγχρονη έννοια.

Σύμφωνα με την ερμηνεία του, οι χαρακτήρες φαίνεται να ενεργούν υπό την καθοδήγηση θεών, αντί να παρουσιάζονται να παίρνουν αποφάσεις μέσα από έναν ξεκάθαρο εσωτερικό διάλογο.

Αντίθετα, στην Οδύσσεια εντόπισε περισσότερες αναφορές σε νοητικές διεργασίες, σχεδιασμό και δόλο, στοιχεία που θεωρούσε ενδείξεις μιας διαφορετικής μορφής εσωτερικής σκέψης.

Στο μοντέλο του Τζέινς, ο παλαιότερος ανθρώπινος νους ήταν «διθαλαμικός». Οι εσωτερικές εντολές που προέρχονταν από το ένα ημισφαίριο γίνονταν αντιληπτές από το άλλο σαν φωνές θεών, προγόνων ή ηγεμόνων.

Η θεωρία παραμένει ιδιαίτερα αμφιλεγόμενη και έχει προκαλέσει έντονη συζήτηση σχετικά με την προέλευση της ανθρώπινης συνείδησης και τον ρόλο της γλώσσας και του πολιτισμού στη διαμόρφωσή της.