Déjà vu: Γιατί νιώθουμε ότι έχουμε ξαναζήσει μια στιγμή και πότε χρειάζεται προσοχή

Το déjà vu είναι η παράξενη αίσθηση ότι μια συζήτηση, ένας χώρος ή ένα γεγονός έχει συμβεί ξανά στο παρελθόν, ακόμη κι όταν γνωρίζουμε ότι το βιώνουμε για πρώτη φορά.

Η εμπειρία διαρκεί συνήθως λίγα δευτερόλεπτα και μπορεί να δημιουργήσει την εντύπωση ότι αναγνωρίζουμε μια στιγμή χωρίς να μπορούμε να θυμηθούμε πότε την έχουμε ξαναζήσει.

Η γαλλική έκφραση «déjà vu» σημαίνει «ήδη ιδωμένο» και περιγράφει ακριβώς αυτή την αντίφαση ανάμεσα στην αίσθηση οικειότητας και στη γνώση ότι η κατάσταση είναι καινούργια.

Στην καθημερινότητα, η αναγνώριση ενός προσώπου ή ενός μέρους συνδέεται συνήθως με κάποια συγκεκριμένη ανάμνηση.

Στο déjà vu, αντίθετα, η οικειότητα εμφανίζεται χωρίς να υπάρχει μια σαφής μνήμη που να εξηγεί το συναίσθημα.

Για παράδειγμα, κάποιος μπορεί να βρεθεί για πρώτη φορά σε ένα δωμάτιο και να αισθανθεί ότι έχει ξαναδεί την ίδια διάταξη των αντικειμένων ή ότι έχει ακούσει προηγουμένως την ίδια συζήτηση.

Γιατί ο εγκέφαλος δημιουργεί αυτή την αίσθηση;

Οι επιστήμονες έχουν εξετάσει διαφορετικές εξηγήσεις για το φαινόμενο, χωρίς να έχει προκύψει ένας ενιαίος μηχανισμός που να ερμηνεύει όλες τις περιπτώσεις.

Μία από τις πιθανές εξηγήσεις είναι ότι το περιβάλλον περιλαμβάνει στοιχεία που μοιάζουν με κάποια παλαιότερη εμπειρία, ακόμη κι αν αυτή δεν ανακαλείται συνειδητά. Η διάταξη ενός χώρου, η θέση των αντικειμένων ή ένας συνδυασμός εικόνων μπορεί να θυμίζει κάτι που έχουμε δει στο παρελθόν, προκαλώντας την αίσθηση της οικειότητας.

Η αναγνώριση και η ανάμνηση αποτελούν δύο διαφορετικές λειτουργίες της μνήμης. Έτσι, είναι δυνατόν κάτι να μας φαίνεται γνώριμο χωρίς να μπορούμε να προσδιορίσουμε πότε ή πού το έχουμε συναντήσει.

Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι κάθε περιστατικό déjà vu οφείλεται απαραίτητα σε έναν συγκεκριμένο μηχανισμό. Το φαινόμενο εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο επιστημονικής μελέτης.

Μπορεί το déjà vu να προβλέψει το μέλλον;

Αρκετοί άνθρωποι περιγράφουν ότι, την ώρα που βιώνουν déjà vu, αισθάνονται πως γνωρίζουν τι θα συμβεί αμέσως μετά. Η εντύπωση αυτή μπορεί να είναι ιδιαίτερα έντονη, όμως δεν σημαίνει ότι έχουν πραγματική δυνατότητα πρόβλεψης των γεγονότων.

Έρευνα που δημοσιεύθηκε το 2018 στο επιστημονικό περιοδικό Psychological Science εξέτασε τη σχέση ανάμεσα στο déjà vu και την αίσθηση ότι κάποιος μπορεί να προβλέψει την εξέλιξη μιας κατάστασης.

Στο πείραμα, οι συμμετέχοντες παρακολουθούσαν προσομοιωμένες διαδρομές μέσα σε διαφορετικά περιβάλλοντα. Όταν ένιωθαν déjà vu, ήταν πιθανότερο να πιστεύουν ότι γνώριζαν ποια κατεύθυνση θα ακολουθούσε στη συνέχεια η διαδρομή.

Ωστόσο, η πραγματική ακρίβεια των προβλέψεών τους δεν ήταν καλύτερη από εκείνη που θα αναμενόταν τυχαία. Τα ευρήματα έδειξαν ότι η έντονη αίσθηση πως κάποιος γνωρίζει τι θα ακολουθήσει δεν αποτελεί απόδειξη ότι μπορεί πράγματι να προβλέψει το μέλλον.

Πότε το déjà vu μπορεί να συνδέεται με πρόβλημα υγείας;

Ένα περιστασιακό déjà vu που διαρκεί λίγο και δεν συνοδεύεται από άλλα συμπτώματα συνήθως δεν αποτελεί λόγο ανησυχίας. Ωστόσο, όταν τα επεισόδια γίνονται συχνά, παρατείνονται ή αλλάζουν αισθητά ως προς τον τρόπο με τον οποίο εμφανίζονται, είναι σκόπιμο να ζητηθεί ιατρική αξιολόγηση.

Ιδιαίτερη σημασία έχουν τα συμπτώματα που ενδέχεται να συνοδεύουν την εμπειρία, όπως:

• Στιγμές μειωμένης συνείδησης, κενό βλέμμα ή αδυναμία ανταπόκρισης στους γύρω.
• Ασυνήθιστες οσμές ή γεύσεις που δεν έχουν εμφανή εξωτερική αιτία.
• Ένα παράξενο αίσθημα που ξεκινά από την περιοχή του στομάχου και ανεβαίνει προς τα πάνω.
• Επαναλαμβανόμενες κινήσεις των χειλιών ή της μάσησης χωρίς συνειδητό έλεγχο.
• Σύγχυση ή κενά μνήμης μετά το επεισόδιο.

Το déjà vu μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να εμφανιστεί στο πλαίσιο εστιακής επιληπτικής κρίσης, ιδιαίτερα όταν αυτή ξεκινά από τον κροταφικό λοβό του εγκεφάλου. Τέτοιες κρίσεις δεν συνοδεύονται πάντοτε από τους σπασμούς που συνήθως συνδέονται με την επιληψία.

Αυτό δεν σημαίνει ότι όποιος βιώνει déjà vu έχει επιληψία. Η σημασία του συμπτώματος εξαρτάται από τη συχνότητα, τη διάρκειά του και τα χαρακτηριστικά που το συνοδεύουν.

Εάν εμφανιστεί για πρώτη φορά πιθανή επιληπτική κρίση, εάν υπάρχει δυσκολία στην αναπνοή ή εάν το άτομο δεν ανακτά το φυσιολογικό επίπεδο συνείδησης, απαιτείται άμεση ιατρική βοήθεια.