Στις 15 Νοεμβρίου 1967, μια αιματηρή στρατιωτική επιχείρηση στην Κύπρο προκάλεσε μία από τις σοβαρότερες ελληνοτουρκικές κρίσεις της μεταπολεμικής περιόδου.
Οι συγκρούσεις στην περιοχή της Κοφίνου και του Αγίου Θεοδώρου, στην επαρχία Λάρνακας, οδήγησαν σε ανθρώπινες απώλειες, προκάλεσαν την έντονη αντίδραση της Άγκυρας και έφεραν Ελλάδα και Τουρκία κοντά σε γενικευμένη στρατιωτική αναμέτρηση.
Η κρίση εκδηλώθηκε σε μια εξαιρετικά ευαίσθητη συγκυρία. Η Ελλάδα βρισκόταν υπό το στρατιωτικό καθεστώς της 21ης Απριλίου, η Κύπρος αντιμετώπιζε τις συνέπειες των διακοινοτικών συγκρούσεων και οι σχέσεις της Λευκωσίας με την Αθήνα χαρακτηρίζονταν από σημαντικές πολιτικές διαφωνίες.
Η κατάληξη υπήρξε καθοριστική. Υπό την πίεση της Τουρκίας και με αμερικανική διπλωματική παρέμβαση, η ελληνική χούντα αποδέχθηκε την αποχώρηση της ελληνικής μεραρχίας από την Κύπρο, περιορίζοντας σημαντικά τη στρατιωτική παρουσία της Ελλάδας στο νησί.
Η Κύπρος μετά την ανεξαρτησία
Η Κυπριακή Δημοκρατία είχε ιδρυθεί το 1960, έπειτα από τις Συμφωνίες Ζυρίχης και Λονδίνου. Το νέο κράτος διέθετε ένα σύνθετο συνταγματικό σύστημα, το οποίο επιχειρούσε να διασφαλίσει την πολιτική συμμετοχή Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων.
Ωστόσο, οι διαφωνίες για τη λειτουργία των θεσμών και οι διαφορετικοί πολιτικοί στόχοι των δύο κοινοτήτων οδήγησαν σε βαθιά κρίση.
Τον Δεκέμβριο του 1963 ξέσπασαν διακοινοτικές συγκρούσεις. Ακολούθησαν μετακινήσεις πληθυσμών, δημιουργία τουρκοκυπριακών θυλάκων και σοβαρή επιδείνωση των σχέσεων ανάμεσα στις δύο κοινότητες.
Το 1964 αναπτύχθηκε στο νησί η ειρηνευτική δύναμη των Ηνωμένων Εθνών, η UNFICYP, με αποστολή την αποτροπή νέων συγκρούσεων και τη συμβολή στη διατήρηση της τάξης.
Την ίδια περίοδο, η Ελλάδα απέστειλε σημαντικές στρατιωτικές δυνάμεις στην Κύπρο, ενισχύοντας την άμυνα του νησιού απέναντι στο ενδεχόμενο τουρκικής επέμβασης.
Η παρουσία της ελληνικής μεραρχίας αποτελούσε σημαντικό παράγοντα στους στρατιωτικούς συσχετισμούς της περιοχής.
Ο ρόλος του Γεωργίου Γρίβα
Επικεφαλής της κυπριακής Εθνικής Φρουράς ήταν ο στρατηγός Γεώργιος Γρίβας, γνωστός από τη δράση του στην ΕΟΚΑ κατά τη διάρκεια του αντιαποικιακού αγώνα.
Ο Γρίβας υποστήριζε την ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα και είχε αποκτήσει σημαντική επιρροή στη στρατιωτική οργάνωση του νησιού.
Η σχέση του με τον πρόεδρο της Κυπριακής Δημοκρατίας, Αρχιεπίσκοπο Μακάριο, δεν ήταν χωρίς εντάσεις. Ο Μακάριος είχε σταδιακά προσανατολιστεί περισσότερο στη διατήρηση της ανεξαρτησίας της Κύπρου, ενώ η ελληνική στρατιωτική ηγεσία και διαφορετικοί πολιτικοί παράγοντες συνέχιζαν να προβάλλουν τον στόχο της ένωσης.
Η κατάσταση έγινε ακόμη πιο περίπλοκη μετά το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967 στην Ελλάδα.
Το καθεστώς των Συνταγματαρχών επιχείρησε να ενισχύσει την επιρροή του στις εξελίξεις του Κυπριακού, χωρίς όμως να διαθέτει συνεκτική και αποτελεσματική στρατηγική απέναντι στην Τουρκία.
Οι διαφορετικές προσεγγίσεις Αθήνας και Λευκωσίας συνέβαλαν στην αστάθεια.
Η στρατηγική σημασία της Κοφίνου
Η Κοφίνου βρισκόταν σε περιοχή ιδιαίτερης σημασίας για τις οδικές συγκοινωνίες της Κύπρου, κοντά στους δρόμους που συνέδεαν τη Λευκωσία, τη Λάρνακα και τη Λεμεσό.
Στην περιοχή υπήρχαν τουρκοκυπριακές θέσεις και ένοπλες ομάδες, ενώ είχαν σημειωθεί επανειλημμένες διαφωνίες σχετικά με τη διέλευση αστυνομικών περιπόλων.
Ιδιαίτερη ένταση επικρατούσε στον Άγιο Θεόδωρο, όπου οι τουρκοκυπριακές δυνάμεις εμπόδιζαν τη διέλευση αστυνομικών οχημάτων από συγκεκριμένα σημεία.
Οι κυπριακές αρχές θεωρούσαν ότι έπρεπε να αποκατασταθεί η ελεύθερη κυκλοφορία και η δυνατότητα άσκησης αστυνομικών καθηκόντων.
Από την τουρκοκυπριακή πλευρά, η παρουσία δυνάμεων της Εθνικής Φρουράς αντιμετωπιζόταν ως απειλή για την ασφάλεια των κατοίκων.
Οι ειρηνευτικές δυνάμεις των Ηνωμένων Εθνών προσπαθούσαν να περιορίσουν την ένταση, χωρίς όμως να καταφέρουν να εξασφαλίσουν μια μόνιμη διευθέτηση.
Μέχρι τον Νοέμβριο του 1967, η κατάσταση είχε επιδεινωθεί σημαντικά.
Η επιχείρηση της 15ης Νοεμβρίου
Στις 15 Νοεμβρίου, δυνάμεις της Εθνικής Φρουράς πραγματοποίησαν στρατιωτική επιχείρηση στην περιοχή του Αγίου Θεοδώρου και της Κοφίνου.
Σύμφωνα με την ιστορική καταγραφή της UNFICYP, ξέσπασαν σφοδρές συγκρούσεις και οι δυνάμεις της Εθνικής Φρουράς κατέλαβαν το μεγαλύτερο μέρος του Αγίου Θεοδώρου και τμήμα της Κοφίνου.
Οι συγκρούσεις προκάλεσαν θανάτους Τουρκοκυπρίων, μεταξύ των οποίων και άμαχοι, καθώς και απώλειες από την ελληνοκυπριακή πλευρά.
Οι αριθμοί που εμφανίζονται στις ιστορικές πηγές διαφέρουν, ενώ οι συχνότερα αναφερόμενες εκτιμήσεις κάνουν λόγο για περισσότερους από είκοσι νεκρούς Τουρκοκύπριους.
Η επιχείρηση δεν παρέμεινε ένα περιορισμένο τοπικό επεισόδιο.
Η Τουρκία θεώρησε τις ενέργειες της Εθνικής Φρουράς σοβαρή απειλή για την τουρκοκυπριακή κοινότητα και αντέδρασε άμεσα.
Η Άγκυρα ζήτησε την αποχώρηση των δυνάμεων από τις περιοχές που είχαν καταληφθεί, ενώ άρχισε να εξετάζει στρατιωτικές επιλογές.
Η τουρκική απειλή επέμβασης
Τις ημέρες που ακολούθησαν, η ένταση κλιμακώθηκε επικίνδυνα.
Η Τουρκία κινητοποίησε στρατιωτικές δυνάμεις και απείλησε με επέμβαση στην Κύπρο, επικαλούμενη την ανάγκη προστασίας των Τουρκοκυπρίων και τις υποχρεώσεις που θεωρούσε ότι απορρέουν από το καθεστώς εγγυήσεων του 1960.
Τουρκικά πολεμικά αεροσκάφη πραγματοποίησαν πτήσεις πάνω από την Κύπρο, ενώ οι στρατιωτικές προετοιμασίες δημιούργησαν φόβους για γενικευμένη σύγκρουση.
Η ελληνική στρατιωτική κυβέρνηση βρέθηκε αντιμέτωπη με μια κρίση που δεν είχε υπολογίσει επαρκώς.
Μια ελληνοτουρκική αναμέτρηση θα μπορούσε να εξελιχθεί σε μεγάλο περιφερειακό πόλεμο, με σοβαρές συνέπειες για την Κύπρο και για τη συνοχή του ΝΑΤΟ.
Η κατάσταση προκαλούσε έντονη ανησυχία στις Ηνωμένες Πολιτείες, που επιδίωκαν να αποτρέψουν στρατιωτική σύγκρουση μεταξύ δύο συμμάχων τους.
Η παρέμβαση των Ηνωμένων Πολιτειών
Η Ουάσινγκτον ανέλαβε ενεργό διπλωματική πρωτοβουλία για την αποκλιμάκωση της κρίσης.
Ο Αμερικανός πρόεδρος Λίντον Τζόνσον απέστειλε τον ειδικό απεσταλμένο Σάιρους Βανς, ο οποίος πραγματοποίησε επαφές με την Αθήνα, την Άγκυρα και τη Λευκωσία.
Στόχος ήταν να αποφευχθεί η τουρκική στρατιωτική επέμβαση και να βρεθεί μια λύση που θα επέτρεπε στις δύο πλευρές να απομακρυνθούν από την άμεση αντιπαράθεση.
Παράλληλα, ο γενικός γραμματέας των Ηνωμένων Εθνών απηύθυνε εκκλήσεις για αυτοσυγκράτηση και αποχώρηση των στρατιωτικών δυνάμεων από τις περιοχές των συγκρούσεων.
Η Εθνική Φρουρά αποσύρθηκε από τις θέσεις που είχε καταλάβει στις 16 Νοεμβρίου.
Ωστόσο, η Τουρκία συνέχισε να απαιτεί ευρύτερες στρατιωτικές και πολιτικές εγγυήσεις.
Στο επίκεντρο των διαπραγματεύσεων βρέθηκε πλέον η ελληνική στρατιωτική παρουσία στην Κύπρο.
Η αποχώρηση της ελληνικής μεραρχίας
Η σημαντικότερη συνέπεια της κρίσης ήταν η συμφωνία για την αποχώρηση της ελληνικής μεραρχίας και την ανάκληση του στρατηγού Γρίβα.
Η ελληνική μεραρχία είχε αναπτυχθεί στην Κύπρο το 1964 και αποτελούσε βασικό στοιχείο της στρατιωτικής ενίσχυσης του νησιού.
Η αποχώρησή της περιόρισε αισθητά τη δυνατότητα της Κύπρου να αντιμετωπίσει ενδεχόμενη μεγάλης κλίμακας τουρκική στρατιωτική επιχείρηση.
Για την κυβέρνηση της χούντας, η υποχώρηση αποτέλεσε σοβαρή πολιτική και στρατηγική αποτυχία.
Το καθεστώς που είχε εμφανιστεί ως αποφασιστικός υπερασπιστής των εθνικών συμφερόντων αναγκάστηκε να αποδεχθεί την απομάκρυνση μιας σημαντικής στρατιωτικής δύναμης από το νησί.
Για την Κυπριακή Δημοκρατία, η εξέλιξη αυτή δημιούργησε νέα δεδομένα στον τομέα της άμυνας.
Η Εθνική Φρουρά παρέμεινε η βασική στρατιωτική δύναμη της χώρας, αλλά η αποχώρηση της μεραρχίας άλλαξε τον συσχετισμό ισχύος.
Οι συνέπειες για το Κυπριακό
Η κρίση της Κοφίνου δεν έλυσε τις βαθύτερες πολιτικές διαφορές που είχαν δημιουργηθεί μετά το 1960.
Αντίθετα, ανέδειξε την ευθραυστότητα των σχέσεων ανάμεσα στις δύο κοινότητες, τις διαφορετικές επιδιώξεις Ελλάδας και Τουρκίας και τις δυσκολίες διατήρησης της σταθερότητας.
Οι συγκρούσεις ενίσχυσαν την αίσθηση ανασφάλειας στην τουρκοκυπριακή κοινότητα και επιβάρυναν ακόμη περισσότερο τις διακοινοτικές σχέσεις.
Παράλληλα, η αποχώρηση των ελληνικών στρατιωτικών δυνάμεων επηρέασε τον αμυντικό σχεδιασμό της Κύπρου για τα επόμενα χρόνια.
Η περίοδος μετά το 1967 χαρακτηρίστηκε από νέες προσπάθειες διακοινοτικών συνομιλιών, αλλά και από αυξανόμενες αντιθέσεις ανάμεσα στον Μακάριο και κύκλους που επέμεναν στην επιδίωξη της ένωσης.
Η πολιτική κατάσταση παρέμεινε ασταθής.
Η σχέση με την τραγωδία του 1974
Η κρίση της Κοφίνου αναφέρεται συχνά ως μία από τις σημαντικές εξελίξεις που επηρέασαν τις συνθήκες πριν από την τουρκική εισβολή του 1974.
Ωστόσο, η ιστορική σχέση δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως μια απλή και αναπόφευκτη αλυσίδα γεγονότων.
Μεσολάβησαν σχεδόν επτά χρόνια, κατά τα οποία σημειώθηκαν σημαντικές πολιτικές εξελίξεις, εντάσεις ανάμεσα στην Αθήνα και τη Λευκωσία και δράση ένοπλων οργανώσεων.
Καθοριστικό γεγονός για την κρίση του 1974 υπήρξε το πραξικόπημα της 15ης Ιουλίου εναντίον του Μακαρίου, το οποίο οργανώθηκε από το καθεστώς της Αθήνας με τη συμμετοχή δυνάμεων της Εθνικής Φρουράς.
Πέντε ημέρες αργότερα, η Τουρκία πραγματοποίησε στρατιωτική εισβολή στην Κύπρο.
Η αποχώρηση της ελληνικής μεραρχίας το 1967 είχε προηγουμένως περιορίσει τη στρατιωτική ισχύ που ήταν διαθέσιμη στο νησί, αλλά δεν αποτελεί από μόνη της επαρκή εξήγηση για όσα ακολούθησαν.
Η εισβολή του 1974 προέκυψε μέσα από ένα ευρύτερο πλέγμα πολιτικών αποφάσεων, στρατιωτικών σχεδιασμών και διεθνών εξελίξεων.
Το ιστορικό αποτύπωμα της Κοφίνου
Πενήντα εννέα χρόνια μετά, τα γεγονότα της 15ης Νοεμβρίου 1967 παραμένουν μια σημαντική και συχνά λιγότερο γνωστή σελίδα της σύγχρονης ελληνικής και κυπριακής ιστορίας.
Η στρατιωτική επιχείρηση προκάλεσε ανθρώπινες απώλειες, οδήγησε σε μεγάλη ελληνοτουρκική κρίση και κατέληξε σε μια απόφαση με μακροχρόνιες αμυντικές συνέπειες για την Κύπρο.
Η υπόθεση αναδεικνύει επίσης τα όρια της στρατιωτικής ισχύος όταν δεν συνοδεύεται από συνεκτική πολιτική στρατηγική και αποτελεσματική διπλωματική προετοιμασία.
Η Κοφίνου δεν αποτέλεσε την αρχή του Κυπριακού ούτε προδιέγραψε αναπόφευκτα την τραγωδία του 1974.
Υπήρξε, όμως, μια κρίσιμη στιγμή κατά την οποία μια τοπική στρατιωτική σύγκρουση εξελίχθηκε σε διεθνή κρίση και οδήγησε σε ουσιαστική μεταβολή των στρατιωτικών ισορροπιών στην ανατολική Μεσόγειο.


Tο pronews.gr δημοσιεύει κάθε σχόλιο το οποίο είναι σχετικό με το θέμα στο οποίο αναφέρεται το άρθρο. Ο καθένας έχει το δικαίωμα να εκφράζει ελεύθερα τις απόψεις του. Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι υιοθετούμε τις απόψεις αυτές και διατηρούμε το δικαίωμα να μην δημοσιεύουμε συκοφαντικά ή υβριστικά σχόλια όπου τα εντοπίζουμε. Σε κάθε περίπτωση ο καθένας φέρει την ευθύνη των όσων γράφει και το pronews.gr ουδεμία νομική ή άλλα ευθύνη φέρει.
Δικαίωμα συμμετοχής στη συζήτηση έχουν μόνο όσοι έχουν επιβεβαιώσει το email τους στην υπηρεσία disqus. Εάν δεν έχετε ήδη επιβεβαιώσει το email σας, μπορείτε να ζητήσετε να σας αποσταλεί νέο email επιβεβαίωσης από το disqus.com
Όποιος χρήστης της πλατφόρμας του disqus.com ενδιαφέρεται να αναλάβει διαχείριση (moderating) των σχολίων στα άρθρα του pronews.gr σε εθελοντική βάση, μπορεί να στείλει τα στοιχεία του και στοιχεία επικοινωνίας στο [email protected] και θα εξεταστεί άμεσα η υποψηφιότητά του.