1986: Το μυστικό παζάρι όπλων με το Ιράν που συγκλόνισε τον Λευκό Οίκο

Τον Νοέμβριο του 1986, η κυβέρνηση του Αμερικανού προέδρου Ρόναλντ Ρίγκαν βρέθηκε αντιμέτωπη με ένα από τα μεγαλύτερα πολιτικά σκάνδαλα της μεταπολεμικής ιστορίας των Ηνωμένων Πολιτειών.

Δημοσιογραφικές αποκαλύψεις έφεραν στο φως μυστικές πωλήσεις αμερικανικών όπλων στο Ιράν, παρά το γεγονός ότι η Ουάσινγκτον αντιμετώπιζε επίσημα την Τεχεράνη ως εχθρικό καθεστώς.

Η υπόθεση έγινε ακόμη σοβαρότερη όταν αποκαλύφθηκε ότι μέρος των χρημάτων από τις συναλλαγές είχε διοχετευθεί στην υποστήριξη των ανταρτών Κόντρας στη Νικαράγουα, την ώρα που το αμερικανικό Κογκρέσο είχε επιβάλει περιορισμούς στη σχετική χρηματοδότηση.

Το σκάνδαλο έμεινε γνωστό ως Iran–Contra.

Και έφερε στο προσκήνιο ένα κρίσιμο ερώτημα: μέχρι πού μπορούσε να φτάσει η εκτελεστική εξουσία όταν επικαλούνταν την εθνική ασφάλεια;

Μια συμφωνία με τον αντίπαλο

Στα μέσα της δεκαετίας του 1980, οι Ηνωμένες Πολιτείες βρίσκονταν σε έντονη αντιπαράθεση με το Ιράν.

Η Ισλαμική Επανάσταση του 1979, η κρίση της αμερικανικής πρεσβείας στην Τεχεράνη και η υποστήριξη ένοπλων οργανώσεων από την ιρανική κυβέρνηση είχαν διαμορφώσει ένα εξαιρετικά εχθρικό κλίμα.

Την ίδια περίοδο, Αμερικανοί πολίτες κρατούνταν όμηροι στον Λίβανο από οργανώσεις που συνδέονταν με φιλοϊρανικά δίκτυα.

Στελέχη της κυβέρνησης Ρίγκαν επιχείρησαν να χρησιμοποιήσουν μυστικές επαφές με το Ιράν, ελπίζοντας ότι η παροχή στρατιωτικού εξοπλισμού θα μπορούσε να συμβάλει στην απελευθέρωση των ομήρων.

Η πολιτική αυτή ερχόταν σε αντίθεση με τη δημόσια θέση της Ουάσινγκτον ότι δεν έπρεπε να γίνονται παραχωρήσεις σε οργανώσεις που χρησιμοποιούσαν την ομηρία ως μέσο πίεσης.

Παρά τις αντιφάσεις, οι μυστικές επαφές προχώρησαν.

Οι κρυφές αποστολές όπλων

Στις επιχειρήσεις συμμετείχαν αξιωματούχοι του αμερικανικού Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας και ενδιάμεσοι που διευκόλυναν τη μεταφορά εξοπλισμού.

Το Ισραήλ διαδραμάτισε επίσης ρόλο στις πρώτες συναλλαγές, καθώς χρησιμοποιήθηκε ως ενδιάμεσος σε αποστολές οπλισμού.

Μεταξύ των ειδών που μεταφέρθηκαν περιλαμβάνονταν αντιαρματικοί πύραυλοι και εξαρτήματα αντιαεροπορικών συστημάτων.

Οι συμφωνίες πραγματοποιούνταν ενώ το Ιράν βρισκόταν σε πόλεμο με το Ιράκ, σε μια από τις πιο αιματηρές συγκρούσεις της δεκαετίας του 1980.

Για τους εμπλεκόμενους αξιωματούχους, οι συναλλαγές συνδέονταν με την προσπάθεια απελευθέρωσης Αμερικανών ομήρων και με την επιδίωξη δημιουργίας διαύλων επικοινωνίας με συγκεκριμένα πρόσωπα στην Τεχεράνη.

Η πραγματικότητα, ωστόσο, ήταν πολύ πιο προβληματική από τις επίσημες διαβεβαιώσεις.

Η Νικαράγουα και το δεύτερο μυστικό

Την ίδια περίοδο, στην Κεντρική Αμερική, η κυβέρνηση Ρίγκαν υποστήριζε τις δυνάμεις των Κόντρας, οι οποίες πολεμούσαν εναντίον της κυβέρνησης των Σαντινίστας στη Νικαράγουα.

Η Ουάσινγκτον θεωρούσε τη σύγκρουση μέρος της παγκόσμιας αντιπαράθεσης με τον κομμουνισμό. Ωστόσο, το Κογκρέσο είχε περιορίσει την αμερικανική υποστήριξη προς τους αντάρτες, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορούσε στρατιωτικές και παραστρατιωτικές επιχειρήσεις.

Αντί να τερματιστεί πλήρως η υποστήριξη, δημιουργήθηκαν μυστικοί μηχανισμοί χρηματοδότησης.

Στο επίκεντρο βρέθηκε ο αντισυνταγματάρχης Όλιβερ Νορθ, στέλεχος του Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας. Ο Νορθ διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στις επιχειρήσεις που συνέδεσαν τις συναλλαγές με το Ιράν και τη χρηματοδότηση των Κόντρας.

Έτσι, δύο φαινομενικά άσχετες γεωπολιτικές κρίσεις, στη Μέση Ανατολή και στην Κεντρική Αμερική, συνδέθηκαν μέσα από ένα μυστικό δίκτυο οικονομικών και στρατιωτικών συναλλαγών.

Η αποκάλυψη που προκάλεσε πολιτικό σεισμό

Στις 3 Νοεμβρίου 1986, το λιβανέζικο περιοδικό Ash-Shiraa δημοσίευσε πληροφορίες για τις μυστικές επαφές και τις πωλήσεις όπλων προς το Ιράν.

Η αποκάλυψη προκάλεσε έντονη αναστάτωση στην Ουάσινγκτον.

Οι πρώτες επίσημες αντιδράσεις ήταν επιφυλακτικές, αλλά όσο περνούσαν οι ημέρες γινόταν σαφές ότι οι πληροφορίες δεν μπορούσαν να αγνοηθούν.

Στις 25 Νοεμβρίου, ο υπουργός Δικαιοσύνης Έντουιν Μιζ ανακοίνωσε ότι χρήματα από τις πωλήσεις όπλων είχαν διοχετευθεί προς τους Κόντρας της Νικαράγουας.

Η δεύτερη αυτή αποκάλυψη μετέτρεψε την υπόθεση από ένα σοβαρό διπλωματικό πρόβλημα σε θεσμική και πολιτική κρίση.

Δεν επρόκειτο πλέον μόνο για μυστικές συναλλαγές με μια εχθρική κυβέρνηση.

Η συζήτηση αφορούσε και το κατά πόσο αξιωματούχοι της εκτελεστικής εξουσίας είχαν παρακάμψει τη βούληση του Κογκρέσου.

Οι έρευνες και οι αντιφάσεις

Ακολούθησαν εκτεταμένες έρευνες από ειδικές επιτροπές και ανεξάρτητους ερευνητές.

Η κυβέρνηση Ρίγκαν βρέθηκε αντιμέτωπη με ερωτήματα για το ποιος είχε εγκρίνει τις επιχειρήσεις, ποια πρόσωπα γνώριζαν τις λεπτομέρειες και σε ποιον βαθμό ο ίδιος ο πρόεδρος είχε ενημερωθεί για τις διαφορετικές πτυχές τους.

Ο Ρίγκαν αναγνώρισε αργότερα ότι η κυβέρνησή του είχε πραγματοποιήσει συναλλαγές που στην πράξη συνδέονταν με την απελευθέρωση ομήρων, παρά τις αρχικές δημόσιες διαβεβαιώσεις.

Η ακριβής προσωπική γνώση και ευθύνη του για τη διοχέτευση χρημάτων προς τους Κόντρας αποτέλεσε αντικείμενο έντονης έρευνας και πολιτικής αντιπαράθεσης.

Ο Όλιβερ Νορθ εξελίχθηκε σε ένα από τα κεντρικά πρόσωπα των δημόσιων ακροάσεων. Η κατάθεσή του μεταδόθηκε τηλεοπτικά και προκάλεσε τεράστιο ενδιαφέρον, καθώς αποκάλυπτε την εσωτερική λειτουργία μυστικών επιχειρήσεων της αμερικανικής κυβέρνησης.

Οι δικαστικές διαδικασίες που ακολούθησαν ήταν περίπλοκες. Ορισμένα πρόσωπα καταδικάστηκαν, αλλά μέρος των καταδικαστικών αποφάσεων ανατράπηκε για δικονομικούς λόγους, ενώ αργότερα απονεμήθηκαν και προεδρικές χάρες.

Το σκάνδαλο που άφησε βαθύ αποτύπωμα

Η υπόθεση Iran–Contra κλόνισε την αξιοπιστία της κυβέρνησης Ρίγκαν και ανέδειξε τα προβλήματα που δημιουργούνται όταν η εξωτερική πολιτική ασκείται μέσω μυστικών μηχανισμών με περιορισμένο θεσμικό έλεγχο.

Ταυτόχρονα, αποκάλυψε τις αντιφάσεις της αμερικανικής στρατηγικής στον Ψυχρό Πόλεμο.

Μια κυβέρνηση που δήλωνε ότι δεν διαπραγματεύεται με οργανώσεις που κρατούν ομήρους είχε εμπλακεί σε μυστικές συναλλαγές με το Ιράν. Και μια κυβέρνηση που όφειλε να σέβεται τους περιορισμούς του Κογκρέσου είχε στελέχη τα οποία αναζητούσαν εναλλακτικούς τρόπους χρηματοδότησης ένοπλων δυνάμεων στο εξωτερικό.

Το Iran–Contra δεν οδήγησε στην απομάκρυνση του Ρίγκαν από την προεδρία, αλλά παρέμεινε ένα από τα σημαντικότερα σκάνδαλα της θητείας του.

Σαράντα χρόνια μετά τις αποκαλύψεις του Νοεμβρίου 1986, η υπόθεση εξακολουθεί να αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της σύγκρουσης ανάμεσα στη μυστικότητα των υπηρεσιών εθνικής ασφάλειας και στην ανάγκη δημοκρατικής λογοδοσίας.

Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο της ιστορίας ήταν ότι δύο φαινομενικά αντίθετες επιλογές της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής συνδέθηκαν σε ένα ενιαίο σχέδιο.

Όπλα προς το Ιράν. Χρήματα προς τους Κόντρας. Και στο επίκεντρο, ο ίδιος ο Λευκός Οίκος.