Β.Ζαχάρωφ: Ο Έλληνας «έμπορος του θανάτου» που έγινε πάμπλουτος πουλώντας όπλα στους αντιπάλους

Ο Βασίλειος Ζαχάρωφ έγινε ένας από τους πλουσιότερους και πιο μυστηριώδεις Έλληνες επιχειρηματίες της εποχής του, χτίζοντας μια τεράστια περιουσία μέσα από το εμπόριο όπλων και αξιοποιώντας τον ανταγωνισμό ανάμεσα στις μεγάλες δυνάμεις της Ευρώπης.

Γεννημένος στις 6 Οκτωβρίου 1849 στα Μούγλα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας από Έλληνες γονείς, ξεκίνησε από μια οικογένεια με περιορισμένα οικονομικά μέσα και χρειάστηκε από μικρός να εργαστεί.

Μέσα σε λίγες δεκαετίες, όμως, κατάφερε να βρεθεί σε επαφή με πρωθυπουργούς, βασιλιάδες, στρατηγούς και τραπεζίτες, αποκτώντας επιρροή που ξεπερνούσε κατά πολύ τα όρια μιας συνηθισμένης επιχειρηματικής δραστηριότητας.

Το όνομά του συνδέθηκε περισσότερο από οτιδήποτε άλλο με τα όπλα. Και αυτό που έκανε τον Ζαχάρωφ ξεχωριστό ήταν η ικανότητά του να αξιοποιεί τις αντιπαλότητες των κρατών για να αυξάνει τις πωλήσεις του.

Από την Κωνσταντινούπολη στην αγορά των όπλων

Στα νεανικά του χρόνια εργάστηκε στην Κωνσταντινούπολη ως δραγουμάνος, δηλαδή ως διερμηνέας και συνοδός ξένων επισκεπτών. Η συγκεκριμένη δουλειά τον έφερε σε επαφή με ανθρώπους από διαφορετικές χώρες και τον βοήθησε να αποκτήσει πολύ καλή γνώση ξένων γλωσσών.

Αργότερα βρέθηκε στην Αθήνα, όπου γνώρισε τον Στέφανο Σκουλούδη, έναν ιδιαίτερα ισχυρό επιχειρηματία και τραπεζίτη της εποχής, ο οποίος αργότερα θα γινόταν και πρωθυπουργός της Ελλάδας.

Η γνωριμία αυτή αποτέλεσε κομβικό σημείο στην πορεία του.

Μέσω των διασυνδέσεών του, ο Ζαχάρωφ συνδέθηκε με την επιχείρηση του Σουηδού μηχανικού και επιχειρηματία Τόρστεν Νόρντενφελτ, που δραστηριοποιούνταν στην κατασκευή οπλικών συστημάτων.

Το 1877 ανέλαβε την εκπροσώπηση της εταιρείας του στα Βαλκάνια και άρχισε να κινείται σε μια αγορά όπου οι συμφωνίες μπορούσαν να αποφέρουν τεράστια κέρδη.

Το επιχειρηματικό μοντέλο που τον έκανε πλούσιο

Ο Ζαχάρωφ δεν ήταν ο άνθρωπος που σχεδίαζε τα όπλα. Ήταν εκείνος που ήξερε σε ποιον να τα πουλήσει και πώς να τον πείσει ότι τα χρειάζεται.

Η Ευρώπη του τέλους του 19ου αιώνα ήταν γεμάτη ανταγωνισμούς. Ελλάδα, Οθωμανική Αυτοκρατορία, Ρωσία και άλλες δυνάμεις προσπαθούσαν να ενισχύσουν τις ένοπλες δυνάμεις τους, φοβούμενες η μία την άλλη.

Ο Ζαχάρωφ κατάφερε να μετατρέψει αυτή την ανασφάλεια σε επιχειρηματική ευκαιρία.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτέλεσαν τα υποβρύχια Nordenfelt. Η Ελλάδα προχώρησε στην αγορά ενός, ενώ ενδιαφέρον για την τεχνολογία εκδήλωσαν στη συνέχεια και άλλες χώρες.

Γύρω από αυτές τις πωλήσεις δημιουργήθηκε η φήμη ότι ο Ζαχάρωφ μπορούσε να πουλά ένα νέο όπλο στη μία χώρα και στη συνέχεια να χρησιμοποιεί τον φόβο που προκαλούσε η αγορά αυτή για να πουλήσει περισσότερα όπλα στην αντίπαλή της.

Έτσι δημιουργήθηκε ο μύθος του «συστήματος Ζαχάρωφ».

Δεν είναι δυνατόν να επιβεβαιωθούν όλες οι ιστορίες που του αποδόθηκαν, όμως η ικανότητά του να αντιλαμβάνεται τις γεωπολιτικές ισορροπίες και να τις μετατρέπει σε εμπορικές συμφωνίες θεωρείται ένα από τα βασικά στοιχεία της επιτυχίας του.

Από τον Νόρντενφελτ στη Vickers

Η μεγάλη ευκαιρία ήρθε όταν οι δραστηριότητες του Νόρντενφελτ συνδέθηκαν με τη βρετανική Vickers.

Ο όμιλος αποτελούσε μία από τις σημαντικότερες βιομηχανικές επιχειρήσεις της εποχής και κατασκεύαζε πολεμικά πλοία, πυροβόλα, θωρακίσεις και άλλα συστήματα για τις ένοπλες δυνάμεις.

Ο Ζαχάρωφ βρέθηκε έτσι σε ακόμη καλύτερη θέση.

Πλέον δεν εκπροσωπούσε απλώς έναν κατασκευαστή όπλων στα Βαλκάνια. Είχε πρόσβαση σε μια τεράστια διεθνή αγορά, την ώρα που οι μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις αύξαναν διαρκώς τις στρατιωτικές τους δαπάνες.

Οι γνωριμίες του επεκτάθηκαν σε κυβερνήσεις, στρατιωτικούς και τραπεζικούς κύκλους και ο ίδιος απέκτησε τη δυνατότητα να κινείται ανάμεσα στην επιχειρηματική και την πολιτική εξουσία.

Πλούτισε από τον φόβο των κρατών

Η δύναμη του Ζαχάρωφ βρισκόταν ακριβώς εκεί: στον φόβο κάθε χώρας ότι ο αντίπαλός της θα αποκτούσε στρατιωτικό πλεονέκτημα.

Όσο μία κυβέρνηση εξοπλιζόταν, τόσο αυξανόταν η πίεση προς την αντίπαλη κυβέρνηση να κάνει το ίδιο.

Μέσα σε αυτή την κατάσταση ο Ζαχάρωφ μπορούσε να βρίσκεται στη μέση, προωθώντας οπλικά συστήματα και εξασφαλίζοντας συμφωνίες.

Η εικόνα αυτή ήταν που οδήγησε τον Τύπο να του αποδώσει τον χαρακτηρισμό «έμπορος του θανάτου».

Η περιουσία του αυξανόταν όσο η Ευρώπη οδηγούνταν σε ολοένα μεγαλύτερη στρατιωτικοποίηση.

Παράλληλα, όμως, ο ίδιος δεν περιορίστηκε στα όπλα. Επένδυσε σε τράπεζες, πετρέλαιο, ναυπηγεία και άλλες επιχειρήσεις, διευρύνοντας σημαντικά την οικονομική του αυτοκρατορία.

Στο πλευρό του Βενιζέλου

Η επιρροή του δεν σταμάτησε στις επιχειρηματικές συμφωνίες.

Κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο τάχθηκε στο πλευρό της Αντάντ και στην Ελλάδα υποστήριξε τον Ελευθέριο Βενιζέλο.

Η σχέση του με τον Έλληνα πολιτικό ήταν στενή και ο Ζαχάρωφ διέθετε πλέον τα χρήματα και τις διασυνδέσεις για να κινείται σε υψηλότατο επίπεδο.

Ο ίδιος είχε επαφές με σημαντικούς πολιτικούς και στρατιωτικούς παράγοντες της εποχής και η δράση του τροφοδότησε πολλές ιστορίες για την πραγματική έκταση της επιρροής του.

Ωστόσο, αρκετές από τις πιο εντυπωσιακές αφηγήσεις για τον ρόλο του στις πολιτικές εξελίξεις δεν μπορούν σήμερα να θεωρηθούν πλήρως τεκμηριωμένες.

Από «έμπορος του θανάτου» σε ευεργέτη

Η ζωή του είχε και μια έντονη αντίφαση.

Ο άνθρωπος που έγινε πάμπλουτος από το εμπόριο όπλων έκανε παράλληλα σημαντικές δωρεές και τιμήθηκε από διάφορα κράτη.

Η Βρετανία τον έχρισε ιππότη, ενώ τιμητικές διακρίσεις έλαβε και από τη Γαλλία και την Ελλάδα.

Χρηματοδότησε εκπαιδευτικές και επιστημονικές δραστηριότητες και ενίσχυσε ελληνικούς φορείς.

Έτσι, η δημόσια εικόνα του παρέμενε διχασμένη: για κάποιους ήταν ο αδίστακτος έμπορος που κέρδιζε από τις διεθνείς συγκρούσεις και για άλλους ένας μεγάλος ευεργέτης.

Το μυστήριο που δεν λύθηκε ποτέ

Όσο αυξανόταν η περιουσία του, τόσο περισσότερο μεγάλωνε και το μυστήριο γύρω από το όνομά του.

Ακόμη και για τα πρώτα χρόνια της ζωής του υπάρχουν διαφορετικές εκδοχές, ενώ αρκετές ιστορίες για τις επιχειρηματικές και πολιτικές του δραστηριότητες προέρχονται από μεταγενέστερες βιογραφίες.

Μία από τις πιο γνωστές αφηγήσεις θέλει τον Ζαχάρωφ, προς το τέλος της ζωής του, να καίει προσωπικά έγγραφα, επιστολές και αρχεία, στερώντας από τους ιστορικούς πολύτιμα στοιχεία για τις επαφές του.

Το γεγονός ότι ο ίδιος απέφευγε να μιλά για το παρελθόν του βοήθησε ακόμη περισσότερο στη δημιουργία του μύθου.

Ο Ζαχάρωφ πέθανε στις 27 Νοεμβρίου 1936 στο Μόντε Κάρλο, σε ηλικία 87 ετών.

Άφησε πίσω του μία τεράστια περιουσία και ένα όνομα που είχε γίνει συνώνυμο του διεθνούς εμπορίου όπλων.

Από έναν νεαρό Έλληνα που αναζητούσε την τύχη του στην Κωνσταντινούπολη κατάφερε να φτάσει στην κορυφή της ευρωπαϊκής οικονομικής και πολιτικής ελίτ. Και το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο της διαδρομής του ήταν ότι πλούτισε πουλώντας όπλα σε έναν κόσμο όπου τα κράτη εξοπλίζονταν επειδή φοβούνταν το ένα το άλλο.

Αυτό ακριβώς ήταν και το μεγάλο επιχειρηματικό του πλεονέκτημα.