Πολική δίνη: Πότε μπορεί να έρθει ψυχρό «κύμα» στην Ελλάδα – Τι δείχνουν τα μοντέλα

Νέα δεδομένα για την εξέλιξη της πολικής δίνης παρουσιάζει η τελευταία πρόγνωση του ευρωπαϊκού μοντέλου ECMWF, αφήνοντας ανοιχτό το ενδεχόμενο μιας ιδιαίτερα σημαντικής ατμοσφαιρικής διαταραχής στις αρχές Νοεμβρίου.

Σύμφωνα με το συγκεκριμένο σενάριο, οι δυτικοί άνεμοι που κυκλώνουν την Αρκτική ενδέχεται να εξασθενήσουν σε τέτοιο βαθμό, ώστε να αλλάξουν κατεύθυνση και να γίνουν ανατολικοί.

Εάν η τάση αυτή επιβεβαιωθεί, θα μπορούσε να εκδηλωθεί ένα φαινόμενο γνωστό ως ισχυρή αιφνίδια στρατοσφαιρική θέρμανση (SSW). Πρόκειται για μια εξέλιξη που ξεχωρίζει λόγω του χρονισμού της, καθώς η πολική δίνη βρίσκεται συνήθως σε φάση ανάπτυξης και ενίσχυσης στις αρχές της ψυχρής περιόδου.

Ωστόσο, η πρόγνωση παραμένει αβέβαιη και δεν υπάρχουν ακόμη επαρκή στοιχεία για να θεωρηθεί ότι το φαινόμενο έχει επιβεβαιωθεί ή ότι θα οδηγήσει σε συγκεκριμένη καιρική εξέλιξη στην Ελλάδα.

Το ευρωπαϊκό μοντέλο δείχνει σημαντική διαταραχή

Οι τελευταίοι χάρτες του ECMWF αποτυπώνουν ένα σενάριο στο οποίο η πολική δίνη ενδέχεται να επιμηκυνθεί σημαντικά και να εμφανίσει δύο διακριτούς πυρήνες, σαν να χωρίζεται σχεδόν στα δύο. Μια τέτοια εικόνα παραπέμπει σε έντονη διαταραχή της στρατοσφαιρικής κυκλοφορίας.

Διαφορετική εικόνα εμφανίζει το αμερικανικό μοντέλο GFS, το οποίο παρουσιάζει μεγαλύτερες διακυμάνσεις μεταξύ των διαδοχικών προγνωστικών εκτελέσεων. Σε ορισμένα σενάρια διαφαίνεται περισσότερο μια θέρμανση καναδικού τύπου, που συνδέεται με παραμόρφωση ή μετατόπιση της πολικής δίνης προς την περιοχή της Βόρειας Αμερικής.

Η διαφοροποίηση των μοντέλων δείχνει ότι, παρά το ενδιαφέρον που παρουσιάζει το ευρωπαϊκό σενάριο, η εξέλιξη δεν έχει ακόμη αποκτήσει την απαιτούμενη προγνωστική συνέπεια.

Πότε μιλάμε για ισχυρή αιφνίδια στρατοσφαιρική θέρμανση

Η στρατοσφαιρική πολική δίνη είναι μια εκτεταμένη κυκλοφορία δυτικών ανέμων πάνω από την Αρκτική, η οποία κατά τη διάρκεια του χειμώνα συμβάλλει στη διατήρηση των ψυχρών αερίων μαζών σε μεγάλα γεωγραφικά πλάτη.

Η κυκλοφορία αυτή μπορεί να διαταραχθεί από ατμοσφαιρικά κύματα που μεταφέρουν ενέργεια από τα χαμηλότερα στρώματα της ατμόσφαιρας προς τη στρατόσφαιρα. Όταν η διαταραχή είναι αρκετά ισχυρή, οι άνεμοι επιβραδύνονται, η θερμοκρασία στη στρατόσφαιρα αυξάνεται απότομα και η πολική δίνη μπορεί να μετατοπιστεί, να παραμορφωθεί ή ακόμη και να διασπαστεί.

Για να χαρακτηριστεί, όμως, ένα επεισόδιο ως ισχυρή αιφνίδια στρατοσφαιρική θέρμανση, δεν αρκεί η εντυπωσιακή εικόνα ενός προγνωστικού χάρτη. Με βάση τον ευρέως χρησιμοποιούμενο επιχειρησιακό ορισμό, απαιτείται αντιστροφή της μέσης ζωνικής συνιστώσας του ανέμου στις 60 μοίρες βόρειου γεωγραφικού πλάτους και στο επίπεδο των 10 hPa, από δυτική σε ανατολική.

Επομένως, όταν ένα μοντέλο προβλέπει ότι οι άνεμοι θα αντιστραφούν, αυτό υποδεικνύει την πιθανότητα εκδήλωσης του φαινομένου και όχι την επιβεβαίωσή του. Η τελική διαπίστωση προϋποθέτει ότι η συγκεκριμένη συνθήκη θα παρατηρηθεί στην πραγματικότητα.

Καθοριστικό ρόλο παίζουν, επίσης, τα προγνωστικά σύνολα. Πρόκειται για πολλές προσομοιώσεις που ξεκινούν από ελαφρώς διαφορετικές αρχικές συνθήκες και βοηθούν τους μετεωρολόγους να εκτιμήσουν εάν ένα σενάριο έχει ευρεία υποστήριξη ή αποτελεί μια μεμονωμένη πιθανότητα.

Γιατί προκαλεί ενδιαφέρον ο χρόνος εκδήλωσης

Το στοιχείο που κάνει το σενάριο αξιοσημείωτο είναι το ενδεχόμενο αντιστροφής των ανέμων στις αρχές Νοεμβρίου, δηλαδή πολύ νωρίς μέσα στην ψυχρή περίοδο.

Ιστορικά δεδομένα της αμερικανικής NOAA καταγράφουν ισχυρές στρατοσφαιρικές θερμάνσεις τον Νοέμβριο του 1958 και του 1968. Σύμφωνα με τη σειρά δεδομένων ERA5, τα συγκεκριμένα επεισόδια σημειώθηκαν στις 30 και στις 28 Νοεμβρίου αντίστοιχα, προς το τέλος του μήνα.

Μια αντιστροφή των ανέμων στις αρχές Νοεμβρίου θα ήταν, συνεπώς, ιδιαίτερα πρώιμη σε σύγκριση με αυτά τα ιστορικά περιστατικά. Αυτό δεν σημαίνει, ωστόσο, ότι μπορεί να χαρακτηριστεί από τώρα πρωτοφανής. Για μια ασφαλή ιστορική σύγκριση απαιτείται να εξεταστούν η αξιοπιστία της πρόγνωσης, η ένταση του φαινομένου και το σύνολο των διαθέσιμων δεδομένων.

Ενδεικτικά, προγνωστική εκτέλεση του ECMWF στις 12:00 UTC της 23ης Οκτωβρίου έδειχνε πιθανή επικράτηση ανατολικών ανέμων γύρω στις 6 Νοεμβρίου. Αντίθετα, άλλη πλατφόρμα παρακολούθησης, βασισμένη στα προγνωστικά σενάρια του αμερικανικού συστήματος GEFS, εμφάνιζε μηδενική πιθανότητα στρατοσφαιρικής θέρμανσης στην τελευταία της ενημέρωση.

Η απόκλιση αυτή υπογραμμίζει ότι χρειάζεται προσοχή στην ερμηνεία των χαρτών. Οι επόμενες ανανεώσεις θα δείξουν εάν το ευρωπαϊκό μοντέλο θα επιμείνει στο ίδιο σενάριο και εάν οι υπόλοιπες προσομοιώσεις θα κινηθούν προς την ίδια κατεύθυνση.

Τι είναι η θέρμανση καναδικού τύπου

Ο όρος «καναδικού τύπου θέρμανση» χρησιμοποιείται για να περιγράψει ένα μοτίβο στρατοσφαιρικής θέρμανσης που συχνά συνοδεύεται από παραμόρφωση ή μετατόπιση της πολικής δίνης προς τον τομέα της Βόρειας Αμερικής.

Η ταξινόμηση των επιμέρους τύπων θέρμανσης δεν είναι απολύτως ενιαία στην επιστημονική βιβλιογραφία. Σε κάθε περίπτωση, μια τέτοια εξέλιξη δεν συνεπάγεται αυτομάτως ότι έχει σημειωθεί ισχυρή αιφνίδια στρατοσφαιρική θέρμανση.

Ούτε η επιμήκυνση της πολικής δίνης ούτε η εμφάνιση δύο πυρήνων σε έναν χάρτη αρκούν για την επιβεβαίωση του φαινομένου. Απαιτείται συνολική αξιολόγηση της θερμοκρασίας, της κατεύθυνσης των ανέμων, του ύψους στο οποίο εκδηλώνεται η διαταραχή και της εξέλιξής της στον χρόνο.

Θα μπορούσε να φέρει κρύο και χιόνια στην Ελλάδα;

Το μεγάλο ερώτημα αφορά τις πιθανές επιπτώσεις που θα μπορούσε να έχει μια τέτοια διαταραχή στην Ευρώπη και, κατ’ επέκταση, στην Ελλάδα.

Μια ισχυρή στρατοσφαιρική θέρμανση μπορεί να επηρεάσει την ατμοσφαιρική κυκλοφορία στο βόρειο ημισφαίριο, μεταβάλλοντας τη θέση και τη διαδρομή του αεροχειμάρρου. Ο αεροχείμαρρος είναι μια ζώνη ισχυρών ανέμων σε μεγάλα ύψη, η οποία επηρεάζει σημαντικά την πορεία των καιρικών συστημάτων.

Εφόσον η διαταραχή μεταφερθεί σταδιακά προς τα χαμηλότερα στρώματα της ατμόσφαιρας, ενδέχεται να διαμορφωθούν συνθήκες που θα ευνοήσουν την κάθοδο ψυχρών αερίων μαζών προς τμήματα της Ευρώπης. Αυτό, όμως, δεν συμβαίνει πάντα ούτε επηρεάζει με τον ίδιο τρόπο όλες τις περιοχές.

Για την Ελλάδα, καθοριστικό ρόλο θα παίξουν η θέση των βαρομετρικών συστημάτων, η διάταξη των ατμοσφαιρικών εμποδισμών και η κατεύθυνση από την οποία θα κινηθούν οι ψυχρές αέριες μάζες.

Εάν διαμορφωθεί κατάλληλη κυκλοφορία, θα μπορούσε να αυξηθεί η πιθανότητα ψυχρής εισβολής, με πτώση της θερμοκρασίας και χιονοπτώσεις στα ορεινά. Για να φτάσει, όμως, το ψύχος σε χαμηλότερα υψόμετρα, θα πρέπει να συνδυαστούν συγκεκριμένες θερμοκρασιακές και ατμοσφαιρικές συνθήκες.

Υπάρχει, παράλληλα, το ενδεχόμενο η Ελλάδα να επηρεαστεί από διαφορετική διάταξη, με βροχές και ισχυρούς ανέμους, χωρίς σημαντική ψυχρή εισβολή. Η εξέλιξη της στρατοσφαιρικής διαταραχής από μόνη της δεν αρκεί για να προσδιοριστεί ο καιρός που θα επικρατήσει στη χώρα.

Επιπλέον, οι επιπτώσεις στην επιφάνεια δεν είναι απαραίτητα άμεσες. Μπορεί να περάσουν ημέρες ή ακόμη και αρκετές εβδομάδες μέχρι να επηρεαστεί ουσιαστικά η τροποσφαιρική κυκλοφορία, δηλαδή το στρώμα της ατμόσφαιρας όπου διαμορφώνεται ο καιρός που βιώνουμε.

Το βρετανικό Μετεωρολογικό Γραφείο επισημαίνει ότι οι επιπτώσεις μιας στρατοσφαιρικής θέρμανσης μπορεί να εκδηλωθούν με χρονική καθυστέρηση και δεν οδηγούν υποχρεωτικά σε έντονο ψύχος. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η βόρεια Ευρώπη μπορεί να αντιμετωπίσει ψυχρότερες και ξηρότερες συνθήκες, ενώ η νότια Ευρώπη να επηρεαστεί από ηπιότερο, υγρότερο και πιο ανεμώδη καιρό.

Συνεπώς, προς το παρόν δεν υπάρχουν επαρκή δεδομένα για να προεξοφληθούν ψυχρή εισβολή ή χιονοπτώσεις στην Ελλάδα εξαιτίας της συγκεκριμένης πιθανής διαταραχής.