Η Αθήνα που ξενυχτούσε: Τα θρυλικά καμπαρέ και οι άνθρωποί τους

Υπήρξε μια Αθήνα που δεν κοιμόταν εύκολα. Μια πόλη όπου η νυχτερινή έξοδος δεν σήμαινε απλώς ένα ποτό, αλλά ολόκληρη τελετουργία: ορχήστρες, χορός, τραγούδι, σαμπάνιες, καπνός, βαριά αρώματα και τραπέζια που έμεναν γεμάτα μέχρι να αρχίσει να χαράζει. Από τα πρώτα καμπαρέ των αρχών του 20ού αιώνα μέχρι τις μεγάλες πίστες των δεκαετιών του 1950 και του 1960, η αθηναϊκή νύχτα δημιούργησε τους δικούς της μύθους.

Ένα από τα πρώτα οργανωμένα καμπαρέ της Αθήνας θεωρείται η «Χαραυγή», που άρχισε να λειτουργεί το 1914. Για την εποχή, η ιδέα ήταν σχεδόν εξωτική. Οι Αθηναίοι μπορούσαν να πιουν μπύρα ή καφέ, να ακούσουν μουσική, να χορέψουν και να παρακολουθήσουν καλλιτέχνες σε ένα περιβάλλον που παρουσιαζόταν ως ευρωπαϊκό και κοσμοπολίτικο. Στο πρόγραμμά του εμφανίζονταν ξένες χορεύτριες, τραγουδίστριες και καλλιτέχνες ποικιλιών, δημιουργώντας μια μορφή ψυχαγωγίας που μέχρι τότε η πόλη γνώριζε κυρίως από περιγραφές του Παρισιού και άλλων ευρωπαϊκών πρωτευουσών.

Από τα καμπαρέ στα λαϊκά κέντρα

Μετά τον πόλεμο, η αθηναϊκή νύχτα άλλαξε. Το μπουζούκι, το λαϊκό τραγούδι και οι μεγάλες φωνές άρχισαν να πρωταγωνιστούν, ενώ ολόκληρες περιοχές έγιναν συνώνυμες της διασκέδασης.

Οι Τζιτζιφιές ήταν μία από αυτές. Για περισσότερο από δύο δεκαετίες αποτέλεσαν πραγματικό κέντρο της λαϊκής Αθήνας. Το «Καλαματιανού» έγινε γνωστό με τον Μάρκο Βαμβακάρη και τον Γιάννη Παπαϊωάννου, ενώ απέναντι λειτουργούσε το «Φαληρικόν», όπου συναντήθηκαν μερικά από τα μεγαλύτερα ονόματα του λαϊκού τραγουδιού.

Εκεί δεν πήγαινε κανείς απλώς για να ακούσει μουσική. Πήγαινε για να δει και να φανεί. Επιχειρηματίες, ηθοποιοί, πολιτικοί, άνθρωποι της νύχτας και απλοί εργαζόμενοι μπορούσαν να βρίσκονται στον ίδιο χώρο, έστω και σε διαφορετικά τραπέζια.

Το πρόγραμμα ξεκινούσε αργά και μπορούσε να κρατήσει μέχρι το πρωί. Η ορχήστρα έπαιζε ζωντανά, οι παραγγελιές τραγουδιών είχαν τη δική τους σημασία και το ποιος καθόταν πού μπορούσε να δείχνει πολλά για τη θέση του μέσα στην κοινωνική ιεραρχία της εποχής.

Η θρυλική «Τριάνα του Χειλά»

Από τα μαγαζιά που πέρασαν πραγματικά στον θρύλο ήταν η «Τριάνα του Χειλά» στη λεωφόρο Συγγρού. Ιδιοκτήτης της ήταν ο Βασίλης Χειλάς, μια από τις σημαντικές φυσιογνωμίες της αθηναϊκής νύχτας.

Από την «Τριάνα» πέρασαν η Σωτηρία Μπέλλου, ο Στέλιος Καζαντζίδης, η Μαρίκα Νίνου, ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης, η Μαρινέλλα και πολλοί ακόμη καλλιτέχνες που αργότερα θα γίνονταν σύμβολα μιας ολόκληρης εποχής.

Η θέση ενός ονόματος στη μαρκίζα δεν ήταν καθόλου αθώα υπόθεση. Το ποιος θα εμφανιζόταν πρώτος, ποιος θα έκλεινε το πρόγραμμα και ποιος θα είχε το μεγαλύτερο όνομα στην αφίσα μπορούσε να προκαλέσει σοβαρές διαφωνίες.

Τα νυχτερινά κέντρα ήταν χώρος διασκέδασης, αλλά ταυτόχρονα και χώρος όπου χτίζονταν καριέρες. Μια επιτυχημένη σεζόν σε δυνατό μαγαζί μπορούσε να απογειώσει έναν τραγουδιστή.

Το «Χάραμα» και οι διάσημοι θαμώνες

Στην Καισαριανή, το «Χάραμα» απέκτησε τη δική του ξεχωριστή θέση στην ιστορία. Εκεί συνδέθηκαν για χρόνια ο Βασίλης Τσιτσάνης και η Σωτηρία Μπέλλου με μια ατμόσφαιρα πολύ διαφορετική από τα πιο φανταχτερά κέντρα της παραλιακής.

Το «Χάραμα» έγινε σημείο συνάντησης όχι μόνο ανθρώπων της λαϊκής μουσικής αλλά και καλλιτεχνών, διανοουμένων και προσωπικοτήτων της δημόσιας ζωής. Ανάμεσα στους γνωστούς θαμώνες αναφέρεται και ο ζωγράφος Γιάννης Τσαρούχης.

Εκεί η διασκέδαση είχε κάτι πιο αυθεντικό και λιγότερο επιδεικτικό. Οι μουσικοί κάθονταν στο πάλκο, όπως παλιότερα, και το πρόγραμμα βασιζόταν περισσότερο στο ίδιο το τραγούδι παρά στο θέαμα.

Από τη «Νεράιδα» στην παραλιακή

Τη δεκαετία του 1970 η νυχτερινή διασκέδαση άρχισε να μετακινείται όλο και περισσότερο προς την παραλιακή. Η «Νεράιδα» εξελίχθηκε σε ένα από τα πιο γνωστά κοσμικά κέντρα, φιλοξενώντας μεγάλα ονόματα όπως ο Τόλης Βοσκόπουλος, ο Δημήτρης Μητροπάνος και ο Γιάννης Πάριος.

Η εικόνα της νύχτας άλλαξε. Τα μαγαζιά έγιναν μεγαλύτερα, οι πίστες πιο εντυπωσιακές, τα προγράμματα πιο θεαματικά και η νυχτερινή έξοδος περισσότερο συνδεδεμένη με την επίδειξη.

Τα λουλούδια, τα ακριβά τραπέζια και οι διάσημοι πελάτες έγιναν κομμάτι του σκηνικού. Παρ’ όλα αυτά, η βασική συνήθεια παρέμενε ίδια: η βραδιά άρχιζε αργά και συχνά τελείωνε όταν ο ήλιος είχε ήδη εμφανιστεί.

Οι άνθρωποι πίσω από τον μύθο

Η παλιά αθηναϊκή νύχτα δεν γράφτηκε μόνο από τους τραγουδιστές. Πίσω από κάθε μεγάλο κέντρο υπήρχαν επιχειρηματίες, μαέστροι, μουσικοί, σερβιτόροι, χορεύτριες, μετρ και άνθρωποι που γνώριζαν όλους τους σημαντικούς πελάτες με το μικρό τους όνομα.

Υπήρχαν επίσης οι λεγόμενοι «άνθρωποι της νύχτας», προσωπικότητες που λειτουργούσαν ως μεσάζοντες, προστάτες ή απλώς μόνιμοι θαμώνες των κέντρων. Οι ιστορίες για καβγάδες, έρωτες, αντιζηλίες και παρασκηνιακές συμφωνίες έγιναν κομμάτι της μυθολογίας των μαγαζιών.

Πολλά από εκείνα τα κέντρα σήμερα δεν υπάρχουν. Οι περιοχές άλλαξαν, τα κτίρια γκρεμίστηκαν ή άλλαξαν χρήση και η διασκέδαση μεταμορφώθηκε.

Όμως τα ονόματα Τριάνα, Χάραμα, Φαληρικόν, Καλαματιανού και Νεράιδα παραμένουν συνδεδεμένα με μια Αθήνα που ξεκινούσε να διασκεδάζει όταν άλλες πόλεις ετοιμάζονταν να κοιμηθούν.

Και πολλές φορές επέστρεφε σπίτι μόνο όταν είχε ήδη ξημερώσει.