Σαν σήμερα πριν 36 χρόνια «έφυγε» από τη ζωή ο Γιάννης Ρίτσος

Σαν σήμερα, στις 11 Νοεμβρίου 1990, έφυγε από τη ζωή ο Γιάννης Ρίτσος, ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες ποιητές του 20ού αιώνα, αφήνοντας πίσω του ένα τεράστιο λογοτεχνικό έργο.

Ο δημιουργός του «Επιταφίου» και της «Ρωμιοσύνης» έζησε μια ζωή γεμάτη προσωπικές δοκιμασίες, ασθένειες, οικογενειακές απώλειες, πολιτικές διώξεις και εξορίες, μετατρέποντας πολλές από αυτές τις εμπειρίες σε ποίηση που ξεπέρασε τα ελληνικά σύνορα.

Γεννημένος την Πρωτομαγιά του 1909 στη Μονεμβασιά, ο Ρίτσος μεγάλωσε σε μια εύπορη οικογένεια, με τα πρώτα χρόνια της ζωής του να χαρακτηρίζονται από ασφάλεια και οικογενειακή θαλπωρή.

Το πατρικό του σπίτι, με θέα στο Μυρτώο πέλαγος, αποτέλεσε ένα από τα σημαντικότερα σημεία αναφοράς της μνήμης του.

Η παιδική του ηλικία, ωστόσο, διακόπηκε απότομα. Το 1921, όταν ήταν μόλις 12 ετών, έχασε τον μεγαλύτερο αδελφό του, Μίμη, και λίγους μήνες αργότερα τη μητέρα του, Ελευθερία, από φυματίωση.

Η ημερομηνία του θανάτου της, 11 Νοεμβρίου, θα αποκτούσε ιδιαίτερη σημασία, καθώς την ίδια ημέρα, 69 χρόνια αργότερα, θα πέθαινε και ο ίδιος.

Την ίδια περίοδο η οικογένεια βρέθηκε αντιμέτωπη με σοβαρά οικονομικά προβλήματα, ενώ η ψυχική υγεία του πατέρα του επιδεινώθηκε.

Το 1932 εισήχθη στο ψυχιατρείο του Δαφνίου, ενώ το 1937 νοσηλεύτηκε στο ίδιο ίδρυμα και η αδελφή του, Λούλα, με την οποία ο ποιητής είχε στενή σχέση.

Η φυματίωση και τα χρόνια στα σανατόρια

Το 1925 ο νεαρός Γιάννης εγκατέλειψε τη Μονεμβασιά και εγκαταστάθηκε στην Αθήνα μαζί με την αδελφή του. Για να επιβιώσει αναγκάστηκε να εργαστεί, ενώ παράλληλα συνέχισε να ασχολείται με τη λογοτεχνία, γράφοντας ποιήματα και δημοσιεύοντας τα πρώτα του έργα.

Έναν χρόνο αργότερα, σε ηλικία 17 ετών, διαγνώστηκε και ο ίδιος με φυματίωση. Η ασθένεια τον οδήγησε σε μακροχρόνιες νοσηλείες, αρχικά στη «Σωτηρία» και αργότερα στην Καψαλώνα των Χανίων.

Η εμπειρία των σανατορίων επηρέασε βαθιά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόταν τον άνθρωπο και την κοινωνία. Εκεί ήρθε σε επαφή με ανθρώπους που αντιμετώπιζαν αντίστοιχες δυσκολίες και γνώρισε, μεταξύ άλλων, την ποιήτρια Μαρία Πολυδούρη.

Το 1934 κυκλοφόρησε την πρώτη του ποιητική συλλογή, τα «Τρακτέρ», ενώ το 1937 εξέδωσε το «Τραγούδι της αδελφής μου», εμπνευσμένο από την ασθένεια της Λούλας. Το έργο προκάλεσε το ενδιαφέρον του Κωστή Παλαμά, ο οποίος αναγνώρισε τη δύναμη της ποιητικής του φωνής.

Ο «Επιτάφιος» που έγινε σύμβολο

Μία από τις σημαντικότερες στιγμές της δημιουργικής του πορείας ήρθε το 1936. Οι αιματηρές κινητοποιήσεις των καπνεργατών στη Θεσσαλονίκη και η φωτογραφία μιας μητέρας που θρηνούσε πάνω από το νεκρό σώμα του γιου της αποτέλεσαν την αφορμή για τη δημιουργία του «Επιταφίου».

Ο Ρίτσος μετέφερε στο έργο του τον πόνο της μητέρας, δίνοντάς του ευρύτερη διάσταση. Το προσωπικό πένθος έγινε συλλογική φωνή, ενώ η σύνθεση συνδύασε στοιχεία του παραδοσιακού μοιρολογιού με την κοινωνική πραγματικότητα της εποχής.

Χρόνια αργότερα, ο Μίκης Θεοδωράκης μελοποίησε τον «Επιτάφιο», συμβάλλοντας καθοριστικά στη διάδοσή του και φέρνοντας την ποίηση του Ρίτσου κοντά σε ένα ευρύτερο κοινό.

Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η «Ρωμιοσύνη», ένα από τα πλέον αναγνωρίσιμα έργα του, που συνδέθηκε με τους αγώνες και τις ιστορικές περιπέτειες του ελληνικού λαού.

Οι εξορίες και τα χειρόγραφα που κρύβονταν στη γη

Η πολιτική του δράση και η σύνδεσή του με την Αριστερά είχαν βαρύ τίμημα. Το 1948 συνελήφθη και εξορίστηκε στη Λήμνο, ενώ στη συνέχεια μεταφέρθηκε στη Μακρόνησο και στον Άη Στράτη.

Παρά τις εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες κράτησης, δεν εγκατέλειψε τη συγγραφή. Μάλιστα, ορισμένα από τα χειρόγραφά του διασώθηκαν χάρη στη βοήθεια συνεξορίστων του, οι οποίοι τα έκρυβαν μέσα σε μπουκάλια και τα έθαβαν στο έδαφος, ώστε να μην καταστραφούν κατά τους ελέγχους. Ανάμεσα στους ανθρώπους που συνέβαλαν στη διάσωσή τους αναφέρεται και ο ηθοποιός Μάνος Κατράκης.

Ο Ρίτσος απολύθηκε το 1952, αφού αρνήθηκε να υπογράψει δήλωση μετανοίας. Ωστόσο, οι διώξεις συνεχίστηκαν και μετά την επιβολή της δικτατορίας το 1967. Συνελήφθη ξανά και οδηγήθηκε στη Γυάρο και στη Λέρο, ενώ αργότερα τέθηκε σε κατ’ οίκον περιορισμό στη Σάμο.

Η οικογένεια, η κόρη του και το «Πρωινό Άστρο»

Το 1954 παντρεύτηκε την παιδίατρο Γαρυφαλλιώ Γεωργιάδου, γνωστή ως Φαλίτσα. Έναν χρόνο αργότερα γεννήθηκε η κόρη τους, Ελευθερία, την οποία ο ποιητής αποκαλούσε Έρη.

Η γέννησή της αποτέλεσε την έμπνευση για το «Πρωινό Άστρο», ένα από τα πιο τρυφερά έργα του. Σε αυτό αναδεικνύεται μια διαφορετική πλευρά του Ρίτσου, εκείνη του πατέρα που απευθύνεται στο παιδί του με αγάπη και προσδοκία για το μέλλον.

Έχοντας βιώσει από μικρός την απώλεια της μητέρας του και τη διάλυση της οικογενειακής του ζωής, βρέθηκε πλέον στη θέση να δημιουργήσει τη δική του οικογένεια και να εκφράσει μέσα από την ποίηση τη χαρά της πατρότητας.

Η «Σονάτα του Σεληνόφωτος» και η καλλιτεχνική του πλευρά

Το 1956 κυκλοφόρησε η «Σονάτα του Σεληνόφωτος», έργο για το οποίο τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Ποίησης. Στο επίκεντρο βρίσκεται μια ηλικιωμένη γυναίκα, η οποία μέσα από έναν εκτενή μονόλογο μιλά για τη μοναξιά, τη φθορά του χρόνου, τις αναμνήσεις και την ανάγκη να ξεφύγει από μια ζωή που μοιάζει να έχει παγώσει.

Το έργο αποτέλεσε την αφετηρία για την «Τέταρτη Διάσταση», μία από τις σημαντικότερες ενότητες της ποιητικής του δημιουργίας. Σε αυτήν ο Ρίτσος αξιοποίησε πρόσωπα της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας και τραγωδίας, όπως η Ελένη, η Ισμήνη, ο Ορέστης και ο Αγαμέμνονας, προσεγγίζοντάς τα μέσα από σύγχρονα ανθρώπινα και υπαρξιακά ζητήματα.

Παράλληλα με την ποίηση, ασχολήθηκε με τη ζωγραφική και το σχέδιο. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι ζωγραφισμένες πέτρες του, πάνω στις οποίες δημιουργούσε μικρές εικαστικές συνθέσεις και μορφές.

Η διεθνής αναγνώριση και το τέλος στη Μονεμβασιά

Μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας το 1974, το έργο του απέκτησε ακόμη μεγαλύτερη αναγνώριση στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Τα ποιήματά του μεταφράστηκαν σε δεκάδες γλώσσες, ενώ το 1977 τιμήθηκε με το Διεθνές Βραβείο Λένιν για την Ειρήνη.

Η συνεργασία του με τον Μίκη Θεοδωράκη και η μελοποίηση σημαντικών έργων του συνέβαλαν ώστε οι στίχοι του να γίνουν γνωστοί σε ένα ευρύ κοινό, πέρα από τα όρια της λογοτεχνίας.

Ο Γιάννης Ρίτσος πέθανε στην Αθήνα στις 11 Νοεμβρίου 1990, σε ηλικία 81 ετών. Τρεις ημέρες αργότερα, στις 14 Νοεμβρίου, τάφηκε στη γενέτειρά του, τη Μονεμβασιά, επιστρέφοντας στον τόπο όπου είχαν ξεκινήσει όλα.

Τριάντα έξι χρόνια μετά τον θάνατό του, η παρουσία του παραμένει ισχυρή μέσα από ένα έργο που περιλαμβάνει χιλιάδες ποιήματα και συνθέσεις. Ο Ρίτσος έγραψε για τον πόνο, την αδικία, την εξορία και την απώλεια, αλλά και για τον έρωτα, την οικογένεια, την ελευθερία και την ομορφιά της καθημερινής ζωής.

Ίσως αυτή να είναι και η σημαντικότερη παρακαταθήκη του: ότι ακόμη και μέσα από τις πιο σκληρές προσωπικές και ιστορικές δοκιμασίες, η ποίηση μπορεί να διατηρεί ζωντανή την ανθρώπινη μνήμη και την ανάγκη για ζωή.