Αρχαία χειρόγραφα από φύλλα φοίνικα: Τι αποκάλυψαν οι ακτίνες Χ για τον τρόπο κατασκευής τους

Μια νέα μέθοδος ανάλυσης με ακτίνες Χ και τεχνητή νοημοσύνη επιτρέπει στους επιστήμονες να μελετούν τον τρόπο με τον οποίο κατασκευάζονταν αρχαία χειρόγραφα από φύλλα φοίνικα, χωρίς να προκαλούν την παραμικρή φθορά στα πολύτιμα αντικείμενα.

Για αιώνες, οι λαοί της Νότιας και Νοτιοανατολικής Ασίας χρησιμοποιούσαν φύλλα φοίνικα για την καταγραφή θρησκευτικών κειμένων, νόμων, λογοτεχνικών έργων και επιστημονικών γνώσεων.

Πριν χρησιμοποιηθούν για τη γραφή, τα φύλλα περνούσαν από μια μακρά διαδικασία επεξεργασίας, η οποία διέφερε ανάλογα με την περιοχή και τις τοπικές παραδόσεις.

Τα ίχνη αυτών των πρακτικών παραμένουν στο ίδιο το φυτικό υλικό, προσφέροντας ενδείξεις για την προέλευση και την ιστορία των χειρογράφων. Ωστόσο, η αναγνώρισή τους δεν είναι εύκολη, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για αντικείμενα που έχουν διατηρηθεί επί πολλούς αιώνες.

Η μελέτη σε 160 δείγματα

Διεθνής επιστημονική ομάδα εξέτασε συνολικά 160 δείγματα, εκ των οποίων τα 85 προέρχονταν από ιστορικά χειρόγραφα και τα υπόλοιπα 75 αποτελούσαν σύγχρονα δείγματα αναφοράς από συλλογές της ευρύτερης περιοχής.

Οι ερευνητές πραγματοποίησαν μετρήσεις με ακτίνες Χ σε δύο μεγάλες εγκαταστάσεις σύγχροτρον, την PETRA III στο DESY του Αμβούργου και την Ευρωπαϊκή Εγκατάσταση Ακτινοβολίας Σύγχροτρου στη Γκρενόμπλ της Γαλλίας. Στη συνέχεια, χρησιμοποίησαν λογισμικό μηχανικής μάθησης για να επεξεργαστούν τα δεδομένα.

Η έρευνα, η οποία δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό npj Heritage Science, βασίστηκε σε τρεις διαφορετικές τεχνικές ακτίνων Χ.

Μέσω αυτών, οι επιστήμονες μπόρεσαν να εξετάσουν τη διάταξη των ινών, τη σύσταση του υλικού και την κατανομή των χημικών στοιχείων στην επιφάνεια των φύλλων.

Σημαντικό πλεονέκτημα της μεθόδου είναι ότι δεν απαιτείται η αφαίρεση δείγματος από τα χειρόγραφα. Με αυτόν τον τρόπο, ακόμη και ιδιαίτερα εύθραυστα ιστορικά τεκμήρια μπορούν να εξεταστούν χωρίς να υποστούν ζημιά.

Τι έδειξε η ανάλυση με τεχνητή νοημοσύνη

Η επεξεργασία των δεδομένων επέτρεψε στην ομάδα να διακρίνει με υψηλή αξιοπιστία τα διαφορετικά στάδια επεξεργασίας των φύλλων.

Παράλληλα, οι επιστήμονες κατάφεραν να εντοπίσουν διαφορές μεταξύ δύο γενών φοινίκων που χρησιμοποιούνταν για την κατασκευή χειρογράφων.

Η διάκριση των φυτών ήταν ευκολότερη στα επεξεργασμένα φύλλα σε σύγκριση με τα ακατέργαστα. Αυτό δείχνει ότι η επεξεργασία επηρεάζει τα χαρακτηριστικά του υλικού και μπορεί να προσφέρει πρόσθετες πληροφορίες για τις τεχνικές που χρησιμοποιούσαν οι τεχνίτες στο παρελθόν.

Η Λάουρα Γκαγιάρντο, πρώτη συγγραφέας της μελέτης από το Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο του Αμβούργου, επισημαίνει ότι ο συνδυασμός των διαφορετικών τεχνικών επιτρέπει την εξέταση πολλαπλών χαρακτηριστικών ενός χειρογράφου στο πλαίσιο της ίδιας ανάλυσης.

Οι διαφορές ανάμεσα στις περιοχές

Η προσπάθεια εντοπισμού της γεωγραφικής προέλευσης των χειρογράφων αποδείχθηκε πιο σύνθετη.

Τα δείγματα από τη Σρι Λάνκα και τη νότια Ινδία παρουσίαζαν ομοιότητες, στοιχείο που ενδέχεται να συνδέεται με συγγενείς παραδόσεις επεξεργασίας.

Αντίθετα, τα δείγματα από την Ταϊλάνδη εμφάνιζαν διαφορετικά χαρακτηριστικά, τα οποία πιθανόν σχετίζονται με τοπικές πρακτικές κατασκευής.

Οι ερευνητές, ωστόσο, διευκρινίζουν ότι τα αποτελέσματα δεν επαρκούν για να προσδιοριστεί με βεβαιότητα ο τόπος κατασκευής κάθε χειρογράφου.

Ο περιορισμένος αριθμός δειγμάτων από ορισμένες περιοχές, καθώς και οι πιθανές μεταβολές που προκαλούν ο χρόνος και οι συνθήκες αποθήκευσης, αποτελούν παράγοντες που χρειάζονται περαιτέρω διερεύνηση.

Όπως επισημαίνουν οι επιστήμονες, τα ευρήματα αποκτούν μεγαλύτερη αξία όταν συνδυάζονται με ιστορικές πληροφορίες, στοιχεία για τη γραφή και δεδομένα από τους καταλόγους των συλλογών.

Η νέα προσέγγιση μπορεί να βοηθήσει τους μελετητές να συγκρίνουν χειρόγραφα, να αναγνωρίζουν κοινές τεχνικές κατασκευής και να διερευνούν τις διαδρομές μέσα από τις οποίες μεταδόθηκαν γνώσεις και παραδόσεις στη Νότια και Νοτιοανατολική Ασία.

Παράλληλα, η δυνατότητα εξέτασης μεγάλου αριθμού αντικειμένων χωρίς καταστροφικές παρεμβάσεις ανοίγει νέες προοπτικές για τη μελέτη και τη διατήρηση της γραπτής πολιτιστικής κληρονομιάς.