Το πρωί της 19ης Νοεμβρίου 1942, ενώ οι Γερμανοί εξακολουθούσαν να πολεμούν για τα τελευταία σοβιετικά προπύργια στο Στάλινγκραντ, ο Κόκκινος Στρατός εξαπέλυσε μια επίθεση που θα άλλαζε την πορεία της μάχης.
Το αποφασιστικό χτύπημα εκδηλώθηκε μακριά από τα ερείπια της πόλης, στα εκτεθειμένα πλευρά των δυνάμεων του Άξονα.
Μέσα σε τέσσερις ημέρες, οι επιτιθέμενοι θα μετατρέπονταν σε περικυκλωμένους και η γερμανική 6η Στρατιά θα βρισκόταν αντιμέτωπη με την καταστροφή.
Η «Επιχείρηση Ουρανός» υπήρξε αποτέλεσμα προετοιμασίας, συγκέντρωσης δυνάμεων και αξιοποίησης των αδυναμιών του αντιπάλου. 
Οι Σοβιετικοί απέφυγαν να αναζητήσουν τη νίκη αποκλειστικά μέσα στην πόλη, όπου κάθε κτίριο είχε μετατραπεί σε οχυρό.
Επέλεξαν να χτυπήσουν εκεί όπου η γερμανική προέλαση είχε αφήσει επικίνδυνα κενά: στις μεγάλες αμυντικές γραμμές που προστάτευαν τα νώτα της.
Η πόλη που απορροφούσε στρατούς
Το καλοκαίρι του 1942, η γερμανική ηγεσία είχε στρέψει το βάρος των επιχειρήσεών της προς τη νότια Σοβιετική Ένωση.
Τα πετρέλαια του Καυκάσου αποτελούσαν κρίσιμο στόχο, ενώ ο Βόλγας ήταν σημαντική αρτηρία μεταφορών. Το Στάλινγκραντ, βιομηχανική πόλη στις όχθες του ποταμού, απέκτησε σταδιακά τεράστια στρατιωτική και συμβολική σημασία για τις δύο πλευρές.
Οι γερμανικοί βομβαρδισμοί κατέστρεψαν μεγάλες εκτάσεις της πόλης, χωρίς να εξουδετερώσουν την αντίσταση. Αντίθετα, τα ερείπια πρόσφεραν αμέτρητες αμυντικές θέσεις.
Η 62η Στρατιά του Βασίλι Τσουίκοφ πολεμούσε σε εργοστάσια, υπόγεια και πολυκατοικίες, διατηρώντας περιορισμένα προγεφυρώματα στη δυτική όχθη του Βόλγα. Οι ενισχύσεις και τα εφόδια περνούσαν τον ποταμό κάτω από διαρκή πυρά. 
Για την 6η Στρατιά του Φρίντριχ Πάουλους, κάθε προώθηση απαιτούσε δυσανάλογες απώλειες. Η γερμανική υπεροχή στους ελιγμούς περιοριζόταν μέσα στον αστικό λαβύρινθο, όπου η απόσταση ανάμεσα στους αντιπάλους συχνά μετριόταν σε μέτρα.
Όσο περισσότερες δυνάμεις διοχετεύονταν στην κατάληψη της πόλης, τόσο δυσκολότερη γινόταν η προστασία του ευρύτερου μετώπου.
Το αδύναμο σημείο στα πλευρά
Βόρεια και νότια του Στάλινγκραντ, σημαντικά τμήματα της άμυνας είχαν ανατεθεί στην 3η και την 4η Ρουμανική Στρατιά.
Οι μονάδες τους κάλυπταν εκτεταμένους τομείς, με ανεπαρκή αντιαρματικά μέσα και περιορισμένες εφεδρείες. Απέναντι σε μαζική επίθεση σοβιετικών τεθωρακισμένων, οι δυνατότητές τους ήταν αισθητά μικρότερες από εκείνες που απαιτούσε η αποστολή τους.
Η σοβιετική διοίκηση αναγνώρισε αυτή την ευπάθεια και σχεδίασε μια διπλή υπερκέραση. Δυνάμεις από τον βορρά και τον νότο θα διέσπαζαν τις ρουμανικές γραμμές και θα προχωρούσαν βαθιά στα μετόπισθεν.
Στόχος ήταν να συναντηθούν δυτικά του Στάλινγκραντ, κόβοντας τις χερσαίες επικοινωνίες των γερμανικών στρατευμάτων που μάχονταν στην πόλη και γύρω της.
Στον σχεδιασμό και στον συντονισμό κεντρικό ρόλο είχαν ο Αλεξάντρ Βασιλέφσκι και ο Γκεόργκι Ζούκοφ.
Την εκτέλεση ανέλαβαν τα Μέτωπα Νοτιοδυτικό, Ντον και Στάλινγκραντ, υπό τους Νικολάι Βατούτιν, Κονσταντίν Ροκοσόφσκι και Αντρέι Γερεμένκο.
Η επιτυχία προϋπέθετε συνεργασία διαφορετικών σχηματισμών και γρήγορη εκμετάλλευση κάθε ρήγματος, πριν ο αντίπαλος συγκροτήσει νέα άμυνα. 
Οι προετοιμασίες διήρκεσαν εβδομάδες. Συγκεντρώθηκαν στρατεύματα, άρματα, πυροβόλα, καύσιμα και πυρομαχικά, ενώ οι μετακινήσεις καλύπτονταν όσο ήταν δυνατόν από μέτρα παραπλάνησης.
Η γερμανική πλευρά διέθετε προειδοποιητικές ενδείξεις, αλλά υποτίμησε την κλίμακα της επικείμενης επίθεσης. Η εικόνα ενός εξαντλημένου αντιπάλου δυσκόλευε την αναγνώριση της πραγματικής απειλής που διαμορφωνόταν έξω από την πόλη.
Τέσσερις ημέρες για να κλείσει η παγίδα
Στις 19 Νοεμβρίου, ισχυρός βομβαρδισμός πυροβολικού άνοιξε την επίθεση βορειοδυτικά του Στάλινγκραντ. Το χιόνι και η ομίχλη περιόριζαν την ορατότητα, δυσκολεύοντας τις επιχειρήσεις και των δύο πλευρών.
Σοβιετικό πεζικό επιτέθηκε στις ρουμανικές θέσεις και τεθωρακισμένοι σχηματισμοί αξιοποίησαν τα ρήγματα. Παρά την αντίσταση σε επιμέρους σημεία, η συνοχή της άμυνας άρχισε να καταρρέει.
Την επόμενη ημέρα εκδηλώθηκε η επίθεση από τον νότο, εναντίον της 4ης Ρουμανικής Στρατιάς. Η γερμανική διοίκηση αντιμετώπιζε πλέον δύο ταυτόχρονες διασπάσεις, ενώ οι διαθέσιμες εφεδρείες δεν επαρκούσαν για να αποκαταστήσουν την κατάσταση.
Οι σοβιετικές αιχμές προχωρούσαν προς τις διαβάσεις του Ντον και τις οδούς ανεφοδιασμού, απειλώντας να αποκόψουν ολόκληρη την περιοχή.
Στις 23 Νοεμβρίου, οι σοβιετικές δυνάμεις συναντήθηκαν στην περιοχή Καλάτς–Σοβέτσκι και ο κλοιός έκλεισε. 
Περίπου 250.000 έως 300.000 άνδρες βρέθηκαν εγκλωβισμένοι, με τις εκτιμήσεις να διαφέρουν ανάλογα με τις κατηγορίες προσωπικού που συνυπολογίζονται.
Στον θύλακα περιλαμβάνονταν η 6η Στρατιά, τμήματα άλλων σχηματισμών και βοηθητικό προσωπικό. Η μάχη είχε αλλάξει χαρακτήρα: προτεραιότητα ήταν πλέον η επιβίωση.
Η αερογέφυρα που δεν μπορούσε να σώσει μια στρατιά
Ο Χίτλερ διέταξε τις περικυκλωμένες δυνάμεις να κρατήσουν τις θέσεις τους.
Η εγκατάλειψη του Στάλινγκραντ απορρίφθηκε, ενώ η γερμανική ηγεσία επένδυσε στον ανεφοδιασμό από αέρος και στην αποκατάσταση της σύνδεσης μέσω εξωτερικής επίθεσης.
Όμως οι καθημερινές ανάγκες ενός τόσο μεγάλου στρατιωτικού συνόλου ξεπερνούσαν κατά πολύ όσα μπορούσε να παραδώσει σταθερά η Luftwaffe.
Η κακοκαιρία, οι σοβιετικές επιθέσεις, οι απώλειες αεροσκαφών και η περιορισμένη υποδομή των αεροδρομίων υπονόμευσαν την αερογέφυρα.
Οι ποσότητες τροφίμων, καυσίμων και πυρομαχικών παρέμεναν ανεπαρκείς. Οι τραυματίες αυξάνονταν, οι μερίδες μειώνονταν και τα οχήματα ακινητοποιούνταν.
Η πείνα, το ψύχος και οι ασθένειες περιόριζαν σταδιακά τη μαχητική ικανότητα των εγκλωβισμένων μονάδων. 
Τον Δεκέμβριο, η γερμανική επιχείρηση ανακούφισης «Χειμερινή Καταιγίδα», υπό την ανώτερη διοίκηση του Έριχ φον Μάνσταϊν, επιχείρησε να προσεγγίσει τον θύλακα. Δεν κατάφερε να ανοίξει διάδρομο. Παράλληλα, νέες σοβιετικές επιθέσεις απειλούσαν το ευρύτερο γερμανικό μέτωπο.
Οι πιθανότητες διάσωσης μειώνονταν, ενώ η 6η Στρατιά παρέμενε δεσμευμένη στη διαταγή παραμονής.
Από την περικύκλωση στη συνθηκολόγηση
Τον Ιανουάριο του 1943, οι Σοβιετικοί εξαπέλυσαν την τελική επιχείρηση εξάλειψης του θύλακα.
Η απώλεια των αεροδρομίων επιδείνωσε την απομόνωση, ενώ η γερμανική άμυνα διασπάστηκε σε χωριστές εστίες.
Στις 31 Ιανουαρίου παραδόθηκε ο Πάουλους, που μόλις είχε προαχθεί σε στρατάρχη. Η οργανωμένη αντίσταση των τελευταίων μεγάλων τμημάτων τερματίστηκε στις 2 Φεβρουαρίου.
Περίπου 91.000 άνδρες οδηγήθηκαν στην αιχμαλωσία κατά την τελική κατάρρευση. Πολλοί βρίσκονταν ήδη σε εξαιρετικά κακή κατάσταση και μόνο μικρό μέρος τους επέστρεψε αργότερα στη Γερμανία.
Για τους κατοίκους του Στάλινγκραντ, η νίκη άφηνε πίσω μια κατεστραμμένη πόλη. Το ανθρώπινο κόστος της μάχης υπήρξε συντριπτικό για στρατιώτες και αμάχους.
Η «Επιχείρηση Ουρανός» δεν τερμάτισε τον πόλεμο ούτε κατέστησε αυτόματα αναπόφευκτη κάθε επόμενη σοβιετική επιτυχία.
Αποτέλεσε, όμως, αποφασιστική ανατροπή: κατέστρεψε έναν μεγάλο γερμανικό σχηματισμό, κλόνισε το κύρος της Βέρμαχτ και αποκάλυψε τις δυνατότητες του Κόκκινου Στρατού να οργανώνει σύνθετες επιθέσεις.
Η αντίσταση μέσα στην πόλη είχε κερδίσει τον χρόνο που απαιτούσε η συγκέντρωση της δύναμης έξω από αυτήν.
Η σημασία της 19ης Νοεμβρίου βρίσκεται ακριβώς σε αυτή τη σύνδεση άμυνας και ελιγμού.
Ενώ η γερμανική ηγεσία μετρούσε την πρόοδο σε δρόμους και εργοστάσια, η σοβιετική διοίκηση προετοίμαζε μια επιχείρηση σε πολύ μεγαλύτερο χώρο.
Η παγίδα έκλεισε πίσω από τους επιτιθέμενους και το Στάλινγκραντ έγινε σύμβολο μιας από τις βαρύτερες ήττες της Γερμανίας.


Tο pronews.gr δημοσιεύει κάθε σχόλιο το οποίο είναι σχετικό με το θέμα στο οποίο αναφέρεται το άρθρο. Ο καθένας έχει το δικαίωμα να εκφράζει ελεύθερα τις απόψεις του. Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι υιοθετούμε τις απόψεις αυτές και διατηρούμε το δικαίωμα να μην δημοσιεύουμε συκοφαντικά ή υβριστικά σχόλια όπου τα εντοπίζουμε. Σε κάθε περίπτωση ο καθένας φέρει την ευθύνη των όσων γράφει και το pronews.gr ουδεμία νομική ή άλλα ευθύνη φέρει.
Δικαίωμα συμμετοχής στη συζήτηση έχουν μόνο όσοι έχουν επιβεβαιώσει το email τους στην υπηρεσία disqus. Εάν δεν έχετε ήδη επιβεβαιώσει το email σας, μπορείτε να ζητήσετε να σας αποσταλεί νέο email επιβεβαίωσης από το disqus.com
Όποιος χρήστης της πλατφόρμας του disqus.com ενδιαφέρεται να αναλάβει διαχείριση (moderating) των σχολίων στα άρθρα του pronews.gr σε εθελοντική βάση, μπορεί να στείλει τα στοιχεία του και στοιχεία επικοινωνίας στο [email protected] και θα εξεταστεί άμεσα η υποψηφιότητά του.