Στην Αθήνα των αρχών του 20ού αιώνα, τα σπίτια των εύπορων οικογενειών έκρυβαν έναν ολόκληρο κόσμο πίσω από τις εντυπωσιακές προσόψεις τους. Μεγάλα σαλόνια, πολυέλαιοι, μαρμάρινες σκάλες και πολυτελή έπιπλα αποτελούσαν την εικόνα που αντίκριζαν οι επισκέπτες. Υπήρχαν όμως και άλλοι χώροι, μακριά από τα βλέμματα, όπου εργαζόταν το υπηρετικό προσωπικό.
Πολλά αθηναϊκά αρχοντικά διέθεταν ξεχωριστές εισόδους, βοηθητικές σκάλες και δωμάτια υπηρετών, ώστε η καθημερινή λειτουργία του σπιτιού να μην επηρεάζει την κοινωνική ζωή των ιδιοκτητών. Αυτή η ιδιαίτερη αρχιτεκτονική οργάνωση αποτύπωνε τις ταξικές διαφορές μιας εποχής που έχει πλέον περάσει.
Οι δύο διαφορετικοί κόσμοι του ίδιου σπιτιού
Στα τέλη του 19ου αιώνα, οι εύποροι Αθηναίοι άρχισαν να χτίζουν εντυπωσιακές κατοικίες σε περιοχές όπως το Κολωνάκι, η Βασιλίσσης Σοφίας και η Πατησίων.
Η κεντρική είσοδος οδηγούσε συνήθως σε μεγάλο προθάλαμο και στους επίσημους χώρους υποδοχής. Εκεί πραγματοποιούνταν οικογενειακές συγκεντρώσεις, επισκέψεις και δεξιώσεις.
Οι κουζίνες, οι αποθήκες και τα δωμάτια του προσωπικού βρίσκονταν σε διαφορετικά επίπεδα ή στο πίσω μέρος της κατοικίας. Σε αρκετές περιπτώσεις υπήρχαν ανεξάρτητοι διάδρομοι και βοηθητικές είσοδοι, επιτρέποντας στους εργαζομένους να μετακινούνται χωρίς να περνούν από τα επίσημα σαλόνια.
Το Μέγαρο Σταθάτου και τα δωμάτια των υπηρετών
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το Μέγαρο Σταθάτου, στη συμβολή της λεωφόρου Βασιλίσσης Σοφίας και της οδού Ηροδότου.
Η κατασκευή του ξεκίνησε το 1895, σε σχέδια του διάσημου αρχιτέκτονα Ερνστ Τσίλλερ, για τον επιχειρηματία Όθωνα Σταθάτο και τη σύζυγό του Αθηνά.
Το κτίριο διέθετε εντυπωσιακή μαρμάρινη σκάλα, αίθουσες υποδοχής, υπνοδωμάτια στους επάνω ορόφους και βοηθητικούς χώρους στο ισόγειο.
Στο πίσω μέρος του οικοπέδου υπήρχε μάλιστα ξεχωριστό κτίσμα που χρησίμευε ως αμαξοστάσιο, στάβλος και κατάλυμα του υπηρετικού προσωπικού.
Το μέγαρο αποτελεί σήμερα τμήμα του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, διατηρώντας σημαντικά στοιχεία της αρχικής του αρχιτεκτονικής.
Οι σκάλες υπηρεσίας στις αθηναϊκές πολυκατοικίες
Η συγκεκριμένη πρακτική δεν περιοριζόταν στα μεγάλα αρχοντικά. Κατά τις δεκαετίες του 1930, του 1940 και του 1950, αρκετές πολυτελείς πολυκατοικίες της Αθήνας κατασκευάζονταν με ξεχωριστές σκάλες υπηρεσίας.
Δίπλα στην κεντρική είσοδο μπορούσε να υπάρχει μια μικρότερη πόρτα, η οποία οδηγούσε στον ακάλυπτο χώρο του κτιρίου.
Από εκεί, μια στενή σκάλα κατέληγε σε μικρά μπαλκόνια, τα οποία επικοινωνούσαν απευθείας με τις κουζίνες των διαμερισμάτων.
Τις σκάλες αυτές χρησιμοποιούσαν υπηρέτριες, προμηθευτές και εργαζόμενοι που μετέφεραν τρόφιμα ή άλλα αγαθά. Εξυπηρετούσαν επίσης την απομάκρυνση απορριμμάτων και, σε ορισμένες περιπτώσεις, λειτουργούσαν ως πρόσθετες έξοδοι.
Ποιοι εργάζονταν στα μεγάλα σπίτια
Στις εύπορες κατοικίες απασχολούνταν μαγείρισσες, καμαριέρες, οικονόμοι, παραμάνες και οδηγοί. Οι μεγαλύτερες οικογένειες μπορούσαν να διατηρούν περισσότερους εργαζομένους, με συγκεκριμένα καθήκοντα.
Ορισμένοι διέμεναν μέσα στο σπίτι, συχνά σε μικρά δωμάτια κοντά στην κουζίνα ή στους βοηθητικούς χώρους.
Η εργασία ήταν απαιτητική, με πολλές ώρες απασχόλησης και έντονη εξάρτηση από τους εργοδότες. Η παρουσία υπηρετικού προσωπικού αποτελούσε παράλληλα ένδειξη οικονομικής ευχέρειας και κοινωνικής θέσης.
Γιατί εξαφανίστηκαν οι κρυφές είσοδοι
Από τη δεκαετία του 1960, η μαζική ανοικοδόμηση και η αντιπαροχή άλλαξαν ριζικά την αθηναϊκή κατοικία.
Τα νέα διαμερίσματα σχεδιάζονταν με μικρότερες επιφάνειες και απλούστερη εσωτερική διαρρύθμιση, ενώ η οικιακή εργασία και οι κοινωνικές συνήθειες μεταβάλλονταν.
Οι ξεχωριστές σκάλες άρχισαν σταδιακά να εγκαταλείπονται, καθώς αύξαναν το κόστος κατασκευής και καταλάμβαναν πολύτιμο χώρο.
Σήμερα, σε ορισμένες παλιές πολυκατοικίες του Κολωνακίου και του κέντρου, εξακολουθούν να υπάρχουν αυτές οι μικρές πόρτες και οι στενές σκάλες.
Είναι τα απομεινάρια μιας Αθήνας όπου ακόμη και η διαδρομή από την είσοδο μέχρι την κουζίνα μπορούσε να αποκαλύψει την κοινωνική θέση ενός ανθρώπου.
Tο pronews.gr δημοσιεύει κάθε σχόλιο το οποίο είναι σχετικό με το θέμα στο οποίο αναφέρεται το άρθρο. Ο καθένας έχει το δικαίωμα να εκφράζει ελεύθερα τις απόψεις του. Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι υιοθετούμε τις απόψεις αυτές και διατηρούμε το δικαίωμα να μην δημοσιεύουμε συκοφαντικά ή υβριστικά σχόλια όπου τα εντοπίζουμε. Σε κάθε περίπτωση ο καθένας φέρει την ευθύνη των όσων γράφει και το pronews.gr ουδεμία νομική ή άλλα ευθύνη φέρει.
Δικαίωμα συμμετοχής στη συζήτηση έχουν μόνο όσοι έχουν επιβεβαιώσει το email τους στην υπηρεσία disqus. Εάν δεν έχετε ήδη επιβεβαιώσει το email σας, μπορείτε να ζητήσετε να σας αποσταλεί νέο email επιβεβαίωσης από το disqus.com
Όποιος χρήστης της πλατφόρμας του disqus.com ενδιαφέρεται να αναλάβει διαχείριση (moderating) των σχολίων στα άρθρα του pronews.gr σε εθελοντική βάση, μπορεί να στείλει τα στοιχεία του και στοιχεία επικοινωνίας στο [email protected] και θα εξεταστεί άμεσα η υποψηφιότητά του.