4 Νοεμβρίου 1922: Το σκαλοπάτι που οδήγησε στον θησαυρό του Τουταγχαμών

Στις 4 Νοεμβρίου 1922, ένα λαξευμένο σκαλοπάτι κάτω από τα κατάλοιπα αρχαίων εργατικών καλυβών έγινε η αφετηρία μιας ανακάλυψης που θα συγκλόνιζε τον κόσμο.

Στην Κοιλάδα των Βασιλέων, στη δυτική όχθη του Νείλου, απέναντι από το σημερινό Λούξορ, η ομάδα του Χάουαρντ Κάρτερ εντόπισε τη σκάλα που οδηγούσε στον τάφο του Τουταγχαμών.

Εκείνη την ημέρα δεν αποκαλύφθηκε ακόμη η χρυσή νεκρική προσωπίδα ούτε ανοίχτηκε ο ταφικός θάλαμος.

Είχε, όμως, βρεθεί η είσοδος ενός χώρου που διατηρούσε έναν ανεπανάληπτο θησαυρό της αρχαίας Αιγύπτου.

Η σημασία του ευρήματος ξεπερνούσε τη λάμψη του χρυσού. Μέσα από τα αντικείμενα που συνόδευαν έναν νεαρό φαραώ στον θάνατο, οι αρχαιολόγοι θα αποκτούσαν μια εξαιρετικά σπάνια εικόνα της βασιλικής ζωής, της τέχνης και των ταφικών αντιλήψεων πριν από περισσότερα από τρεις χιλιάδες χρόνια.

Παράλληλα, η ανακάλυψη θα μετέτρεπε έναν σχετικά άγνωστο ηγεμόνα σε παγκόσμιο σύμβολο. Το όνομα του Τουταγχαμών θα γινόταν αναγνωρίσιμο ακόμη και σε ανθρώπους που γνώριζαν ελάχιστα για τον πολιτισμό του Νείλου.

Η τελευταία ευκαιρία μιας επίμονης αναζήτησης

Η επιτυχία δεν ήρθε γρήγορα. Ο Κάρτερ είχε αφιερώσει χρόνια στην Αίγυπτο, αποκτώντας εμπειρία στις ανασκαφές και στην καταγραφή αρχαιοτήτων.

Παρέμενε πεπεισμένος ότι ο τάφος του Τουταγχαμών βρισκόταν στην Κοιλάδα των Βασιλέων, παρότι οι προηγούμενες έρευνες δεν είχαν δώσει το αποτέλεσμα που περίμενε. Η αναζήτηση απαιτούσε χρηματοδότηση, εργασία και υπομονή, χωρίς καμία εγγύηση ότι θα ανταμειβόταν.

Ο χρηματοδότης του, λόρδος Κάρναρβον, είχε αρχίσει να αμφιβάλλει για τη συνέχιση της προσπάθειας.

Ύστερα από διαδοχικές απογοητευτικές περιόδους, ο Κάρτερ τον έπεισε να υποστηρίξει ακόμη μία ανασκαφική σεζόν.

Η απόφαση αποδείχθηκε καθοριστική: τον Νοέμβριο του 1922, οι εργασίες επικεντρώθηκαν κοντά στον τάφο του Ραμσή ΣΤ΄.

Κάτω από τα ίχνη των αρχαίων καλυβών κρυβόταν η πρόσβαση στον τάφο που αναζητούσαν. 

Η δημοφιλής αφήγηση συχνά παρουσιάζει την ανακάλυψη ως προσωπικό θρίαμβο ενός μοναχικού εξερευνητή.

Στην πραγματικότητα, στηρίχθηκε στη δουλειά μιας ολόκληρης ομάδας, με καθοριστική συμμετοχή Αιγύπτιων εργατών και έμπειρων επιστατών.

Η γνώση τους για τις ανασκαφές, ο καθημερινός μόχθος και η προσεκτική απομάκρυνση των υλικών ήταν απαραίτητα για την πρόοδο της έρευνας.

Για δεκαετίες, αυτή η συμβολή έμεινε στη σκιά των διάσημων ευρωπαϊκών ονομάτων.

Από τη θαμμένη σκάλα στη σφραγισμένη είσοδο

Καθώς η σκάλα καθαριζόταν, αποκαλυπτόταν μια κλειστή θύρα με αρχαία σφραγίσματα. Ο Κάρτερ αντιλήφθηκε ότι βρισκόταν μπροστά σε ένα εξαιρετικά σημαντικό εύρημα και ειδοποίησε τον Κάρναρβον στην Αγγλία.

Ακολούθησε αναμονή μέχρι την άφιξή του και την επανέναρξη των εργασιών. Η προσεκτική αποκάλυψη της εισόδου επέτρεψε να διαβαστούν και τα σφραγίσματα με το όνομα του Τουταγχαμών. 

Στις 26 Νοεμβρίου, αφού είχε ανοιχτεί η πρώτη θύρα και είχε καθαριστεί ο διάδρομος από τα υλικά που τον έφραζαν, ο Κάρτερ έφτασε σε δεύτερη σφραγισμένη είσοδο. Δημιούργησε ένα μικρό άνοιγμα και κοίταξε μέσα με το φως ενός κεριού.

Σταδιακά διέκρινε έπιπλα, αγάλματα, κιβώτια και επιχρυσωμένες επιφάνειες.

Η εικόνα εκείνη έγινε μία από τις πιο διάσημες στιγμές στην ιστορία της αρχαιολογίας.

Ένας ολόκληρος κόσμος σε τέσσερις θαλάμους

Ο τάφος περιλάμβανε τέσσερις βασικούς χώρους, γεμάτους αντικείμενα διαφορετικής χρήσης.

Ανάμεσά τους υπήρχαν άρματα, κρεβάτια, περίτεχνα κιβώτια, κοσμήματα, αγγεία και προσωπικά αντικείμενα του βασιλιά.

Ο πλούτος τους αποκάλυπτε τόσο τη δεξιοτεχνία των τεχνιτών όσο και την αντίληψη ότι ο νεκρός ηγεμόνας έπρεπε να διαθέτει όλα όσα χρειαζόταν για τη μεταθανάτια ύπαρξή του.

Κάθε εύρημα μπορούσε να δώσει πληροφορίες πέρα από την υλική του αξία.

Η διατήρηση αυτού του συνόλου ήταν εξαιρετική, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ο τάφος είχε παραμείνει απολύτως απαραβίαστος.

Υπήρχαν ενδείξεις αρχαίων εισβολών και επανασφράγισης, όμως μεγάλο μέρος του περιεχομένου είχε διασωθεί.

Σε αντίθεση με πολλούς άλλους βασιλικούς τάφους, εδώ υπήρχε ακόμη ένα εκτεταμένο ταφικό σύνολο.

Αυτή ακριβώς η συνύπαρξη χιλιάδων αντικειμένων έκανε την ανακάλυψη μοναδικό εργαλείο ιστορικής μελέτης.

Τον Φεβρουάριο του 1923 ανοίχτηκε ο ταφικός θάλαμος, όπου κυριαρχούσαν μεγάλοι επιχρυσωμένοι ξύλινοι ναΐσκοι, τοποθετημένοι ο ένας μέσα στον άλλο.

Στο εσωτερικό τους προστατευόταν η σαρκοφάγος, ενώ η μούμια βρισκόταν μέσα σε τρία διαδοχικά φέρετρα.

Το εσωτερικό ήταν κατασκευασμένο από χρυσό. Η περίφημη χρυσή προσωπίδα, η οποία αποκαλύφθηκε σε μεταγενέστερο στάδιο των εργασιών, θα γινόταν το πιο αναγνωρίσιμο πρόσωπο της αρχαίας Αιγύπτου.

Ο νεαρός βασιλιάς πίσω από το χρυσό πρόσωπο

Ο Τουταγχαμών ανέβηκε στον θρόνο περίπου στην ηλικία των εννέα ετών και πέθανε προτού συμπληρώσει τα είκοσι.

Η σύντομη βασιλεία του τοποθετείται στον 14ο αιώνα π.Χ., σε μια περίοδο έντονων θρησκευτικών και πολιτικών ανακατατάξεων.

Είχε προηγηθεί η κυριαρχία του Ακενατών και η προώθηση της λατρείας του Ατών, που είχε ανατρέψει παραδοσιακές ισορροπίες.

Στα χρόνια του Τουταγχαμών αποκαταστάθηκαν οι παλαιότερες λατρείες και η θέση του Άμμωνα.

Αρχικά ονομαζόταν Τουταγχατών, αλλά η αλλαγή του ονόματός του αποτύπωνε τη θρησκευτική μεταστροφή.

Η σημερινή φήμη του, πάντως, δεν οφείλεται σε μεγάλες κατακτήσεις ή σε μια μακρά διακυβέρνηση.

Οφείλεται κυρίως στην επιβίωση του τάφου του και στην ανακάλυψή του έπειτα από αιώνες λήθης.

Πρόκειται για μια ιστορική ειρωνεία: ένας ηγεμόνας περιορισμένης διάρκειας βασιλείας ξεπέρασε σε αναγνωρισιμότητα πολλούς ισχυρότερους προκατόχους του.

Πώς γεννήθηκε η «κατάρα του Φαραώ»

Στις 5 Απριλίου 1923, ο Κάρναρβον πέθανε στο Κάιρο, έπειτα από λοίμωξη που συνδέθηκε με μολυσμένο τσίμπημα κουνουπιού και σοβαρές επιπλοκές.

Ο θάνατός του, λίγους μήνες μετά την ανακάλυψη, τροφοδότησε δημοσιεύματα για μια υποτιθέμενη κατάρα.

Σύντομα, διαφορετικοί θάνατοι ανθρώπων που συνδέονταν άμεσα ή έμμεσα με τον τάφο εντάχθηκαν στην ίδια δραματική αφήγηση.

Η χρονική σύμπτωση παρουσιάστηκε ως απόδειξη υπερφυσικής εκδίκησης, χωρίς επιστημονική τεκμηρίωση.

Η ιδέα της εκδικητικής μούμιας προϋπήρχε στη λογοτεχνία και στη λαϊκή φαντασία.

Η ανακάλυψη πρόσφερε το ιδανικό σκηνικό για την αναβίωσή της, ενώ ο διεθνής Τύπος πολλαπλασίασε την απήχησή της.

Μεταγενέστερη μελέτη των ανθρώπων που είχαν εκτεθεί στις υποτιθέμενες συνέπειες της «κατάρας» δεν διαπίστωσε αντίστοιχη αύξηση της θνησιμότητας.

Ο ίδιος ο Κάρτερ συνέχισε τη ζωή του μέχρι το 1939.

Η πραγματική κληρονομιά της ανακάλυψης

Η απομάκρυνση των ευρημάτων δεν ήταν μια γρήγορη επιχείρηση συλλογής θησαυρών.

Χρειάστηκε περίπου μία δεκαετία προσεκτικής καταγραφής, φωτογράφισης και συντήρησης, με τη συμμετοχή ειδικών διαφορετικών κλάδων.

Οι φωτογραφίες του Χάρι Μπάρτον και τα αναλυτικά αρχεία της ομάδας διατήρησαν πολύτιμες πληροφορίες για τη θέση και την κατάσταση των αντικειμένων.

Το υλικό αυτό εξακολουθεί να αποτελεί βάση για την έρευνα.

Παράλληλα, ο Τουταγχαμών απέκτησε ιδιαίτερη σημασία για τους Αιγυπτίους, σε μια εποχή ενίσχυσης της εθνικής τους ταυτότητας και αμφισβήτησης της αποικιακής επιρροής.

Η ιστορία του τάφου αφορά επομένως και το ποιος ερευνά, ερμηνεύει και παρουσιάζει το παρελθόν.

Περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, το πρώτο εκείνο σκαλοπάτι παραμένει σύμβολο μιας ανακάλυψης που έφερε κοντά δύο μακρινούς κόσμους.

Πίσω από τον χρυσό και τους θρύλους, αποκάλυψε ανθρώπους, πεποιθήσεις και έργα που είχαν επιβιώσει μέσα στη σιωπή.