Πομπηία: Οι 7 μύθοι για την έκρηξη του Βεζούβιου που καταρρίπτονται

Η έκρηξη του Βεζούβιου το 79 μ.Χ. που κατέστρεψε την Πομπηία εξακολουθεί να κρύβει στοιχεία τα οποία ανατρέπουν όσα γνωρίζουμε για μία από τις μεγαλύτερες φυσικές καταστροφές της αρχαιότητας.

Παρότι η εικόνα μιας ολόκληρης πόλης που θάφτηκε κάτω από ηφαιστειακά υλικά έχει γίνει παγκοσμίως γνωστή, αρχαιολόγοι και επιστήμονες επισημαίνουν ότι αρκετές δημοφιλείς αντιλήψεις δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα.

Από τον τρόπο με τον οποίο χάθηκε η πόλη μέχρι τον αριθμό των θυμάτων, επτά σημεία αλλάζουν τη γνωστή αφήγηση.

1. Η Πομπηία δεν καταστράφηκε από τη λάβα

Ένας από τους μεγαλύτερους μύθους είναι ότι η λάβα του Βεζούβιου κάλυψε την πόλη. Στην πραγματικότητα, η καταστροφή προκλήθηκε κυρίως από την πτώση ηφαιστειακής τέφρας και τις πυροκλαστικές ροές, δηλαδή μείγματα καυτών αερίων, τέφρας και πετρωμάτων που κινούνταν με τεράστια ταχύτητα.

Ο αρχαιολόγος Ντάριους Άρια εξηγεί ότι η διατήρηση της Πομπηίας οφείλεται ακριβώς στα υλικά που την έθαψαν. Αν η πόλη είχε καλυφθεί από λάβα, πολλά από τα ευρήματα που σήμερα βλέπουμε στις ανασκαφές δεν θα είχαν διασωθεί.

Ο ηφαιστειολόγος Κρις Τζάκσον από το Imperial College του Λονδίνου επισημαίνει ότι οι περισσότερες ροές λάβας κινούνται αρκετά αργά ώστε να μπορεί κάποιος να απομακρυνθεί, σε αντίθεση με τις πυροκλαστικές ροές.

2. Οι κάτοικοι δεν πέθαναν όλοι μέσα σε λίγα λεπτά

Η έκρηξη δεν εκτυλίχθηκε σε μία και μόνο στιγμή. Η περιοχή είχε ήδη πληγεί από ισχυρούς σεισμούς 17 χρόνια νωρίτερα, ενώ νέες σεισμικές δονήσεις σημειώθηκαν τις τέσσερις ημέρες πριν από την καταστροφή.

Όταν ο Βεζούβιος εξερράγη, εκτόξευσε τέφρα, πετρώματα και αέρια σε ύψος περίπου 30 χιλιομέτρων. Η ηφαιστειακή στήλη προκάλεσε σκοτάδι στην περιοχή, ενώ η πτώση της τέφρας επιβάρυνε τα κτίρια και οδήγησε στην κατάρρευση στεγών.

Ωστόσο, η τέφρα έπεφτε για αρκετές ώρες πριν από την άφιξη των πυροκλαστικών ροών. Αυτό σημαίνει ότι οι κάτοικοι είχαν ένα χρονικό περιθώριο για να εγκαταλείψουν την πόλη. Ορισμένοι το έκαναν, ενώ άλλοι παρέμειναν στις κατοικίες τους.

3. Η καταστροφή δεν περιορίστηκε στην Πομπηία

Η Πομπηία δεν ήταν ο μοναδικός οικισμός που επλήγη από την έκρηξη. Σημαντικές καταστροφές υπέστησαν και άλλες περιοχές γύρω από τον κόλπο της Νάπολης, όπως οι Σταβίες και το Ερκολάνο.

Το Ερκολάνο, που βρισκόταν ακόμη πιο κοντά στον Βεζούβιο, δέχθηκε ιδιαίτερα ισχυρές πυροκλαστικές ροές. Τα υλικά που κάλυψαν την πόλη σκλήρυναν σαν μπετόν, γεγονός που δυσκολεύει μέχρι σήμερα τις αρχαιολογικές ανασκαφές.

Παρά τις δυσκολίες, η συγκεκριμένη διαδικασία συνέβαλε στη διατήρηση πολλών ευρημάτων σε εξαιρετική κατάσταση.

4. Οι άνθρωποι συνέχισαν τις καθημερινές δραστηριότητές τους μέχρι την καταστροφή

Τα ευρήματα στην Πομπηία αποκαλύπτουν μια εικόνα καθημερινότητας που μοιάζει εντυπωσιακά οικεία. Ψωμιά που παρέμειναν στους φούρνους, μικρά αγάλματα σε οικιακά ιερά και αντικείμενα που χρησιμοποιούνταν στα σπίτια δείχνουν ότι οι κάτοικοι μαγείρευαν, καθάριζαν, προσεύχονταν και φρόντιζαν τις οικογένειές τους.

Η ψυχολόγος επιβίωσης Σαρίτα Ρόμπινσον επισημαίνει ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά απέναντι σε μια απειλή δεν έχει αλλάξει ιδιαίτερα μέσα στους αιώνες.

Ως παράδειγμα αναφέρει την ηφαιστειακή δραστηριότητα στο όρος Αγκούνγκ στο Μπαλί το 2017. Τότε, από τους περίπου 100.000 ανθρώπους που κλήθηκαν να απομακρυνθούν, μόνο 40.000 εγκατέλειψαν αμέσως την περιοχή. Πολλοί δεν ήθελαν να αφήσουν τα σπίτια, τις περιουσίες και τις οικογένειές τους.

5. Οι αρχαιολόγοι εξακολουθούν να ανακαλύπτουν νέα στοιχεία

Η αρχαιολογική έρευνα στην περιοχή δεν έχει ολοκληρωθεί. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι απανθρακωμένοι πάπυροι που βρέθηκαν στο Ερκολάνο, μέσα σε πολυτελή έπαυλη η οποία εκτιμάται ότι ανήκε στον πεθερό του Ιουλίου Καίσαρα.

Τα χειρόγραφα είναι εξαιρετικά εύθραυστα και δεν μπορούν να ξετυλιχθούν με συμβατικές μεθόδους. Ωστόσο, η τεχνητή νοημοσύνη και οι σύγχρονες τεχνικές ψηφιακής απεικόνισης επιτρέπουν στους επιστήμονες να αποκρυπτογραφούν σταδιακά το περιεχόμενό τους.

Στο πλαίσιο του Vesuvius Challenge, ερευνητές κατάφεραν να διαβάσουν έναν πάπυρο που ήταν υπερβολικά εύθραυστος για να ανοιχτεί. Τα υπόλοιπα χειρόγραφα ενδέχεται να κρύβουν σημαντικές πληροφορίες για τη φιλοσοφία, την ιστορία και την καθημερινότητα του αρχαίου κόσμου.

6. Τα ηφαίστεια δεν είναι μόνο καταστροφικά

Παρά τους κινδύνους που συνδέονται με τις εκρήξεις τους, τα ηφαίστεια έχουν και σημαντική συμβολή στη διαμόρφωση του φυσικού περιβάλλοντος.

Τα ηφαιστειακά υλικά μπορούν να δημιουργήσουν ιδιαίτερα εύφορα εδάφη, ενώ οι περιοχές γύρω από τα ηφαίστεια συχνά διαθέτουν μεγάλη οικολογική ποικιλία.

Όπως εξηγεί ο Κρις Τζάκσον, αυτή η γονιμότητα αποτελεί έναν από τους λόγους για τους οποίους οι άνθρωποι επιλέγουν διαχρονικά να ζουν κοντά σε ηφαιστειακές περιοχές, παρά τους κινδύνους.

7. Πού βρίσκονται οι υπόλοιποι νεκροί της Πομπηίας;

Το μεγαλύτερο μυστήριο αφορά τον αριθμό των θυμάτων. Ο πληθυσμός της Πομπηίας εκτιμάται ότι έφτανε περίπου τους 20.000 κατοίκους, αν και η συγκεκριμένη εκτίμηση αμφισβητείται από ειδικούς.

Μέχρι σήμερα έχει ανασκαφεί περίπου το ένα τρίτο της πόλης και έχουν εντοπιστεί περίπου 1.300 σοροί. Ο αριθμός αυτός είναι μικρότερος από εκείνον που θα περίμενε κανείς, εάν θεωρούσε ότι σχεδόν όλοι οι κάτοικοι έχασαν τη ζωή τους στην έκρηξη.

Τα γνωστά εκμαγεία των θυμάτων δημιουργήθηκαν τη δεκαετία του 1860 από τον αρχαιολόγο Τζουζέπε Φιορέλι, ο οποίος χρησιμοποίησε γύψο για να αποτυπώσει τα κενά που είχαν αφήσει τα αποσυντεθειμένα σώματα μέσα στη σκληρυμένη τέφρα.

Ο Ντάριους Άρια θέτει το ερώτημα πού βρίσκονται οι υπόλοιποι κάτοικοι, καθώς ο αριθμός των θυμάτων που έχουν εντοπιστεί δεν αντιστοιχεί στις εκτιμήσεις για τον πληθυσμό της πόλης.

Μία πιθανή εξήγηση είναι ότι πολλοί άνθρωποι κατάφεραν να εγκαταλείψουν εγκαίρως την Πομπηία και να σωθούν. Όπως επισημαίνει η Σαρίτα Ρόμπινσον, η ιστορία της πόλης δεν είναι αποκλειστικά μια ιστορία θανάτου, αλλά και επιβίωσης, ανθεκτικότητας και ανασυγκρότησης μετά από μια καταστροφή.