Όνειρα: Γιατί ο εγκέφαλος δημιουργεί αλλόκοτες ιστορίες όταν κοιμόμαστε

Ο εγκέφαλος μπορεί κατά τη διάρκεια του ύπνου να δημιουργήσει ιστορίες που μοιάζουν να μην έχουν καμία σχέση με την πραγματικότητα.

Άνθρωποι αλλάζουν πρόσωπο, γνώριμοι χώροι μετατρέπονται ξαφνικά σε άγνωστα μέρη και διαφορετικές αναμνήσεις ενώνονται σε ένα ενιαίο σενάριο, χωρίς αυτό να μας φαίνεται παράξενο όσο ονειρευόμαστε.

Το φαινόμενο εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο έρευνας, όμως νέα επιστημονικά δεδομένα δείχνουν ότι οι αλλόκοτες ιστορίες των ονείρων δεν δημιουργούνται εντελώς τυχαία.

Μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Communications Psychology εξέτασε τον τρόπο με τον οποίο διαφοροποιούνται τα όνειρα από τις εμπειρίες της καθημερινής ζωής και εντόπισε στοιχεία που συνδέουν το περιεχόμενο των ονείρων με τον τρόπο λειτουργίας του εγκεφάλου.

Οι ερευνητές ανέλυσαν 1.687 αναφορές ονείρων και 1.679 αναφορές καθημερινών εμπειριών από 207 ενήλικες.

Περισσότερες εικόνες και λιγότερη λογική

Σύμφωνα με τα ευρήματα, οι εμπειρίες της καθημερινότητας και τα όνειρα έχουν διαφορετική «δομή».

Όταν είμαστε ξύπνιοι, οι περιγραφές μας επικεντρώνονται περισσότερο σε σκέψεις, προβληματισμούς και προσωπικές αναφορές. Στα όνειρα, αντίθετα, έχουν μεγαλύτερη παρουσία οι εικόνες, οι χώροι και οι άνθρωποι.

Οι ονειρικές αφηγήσεις περιλαμβάνουν περισσότερους χαρακτήρες και κοινωνικές αλληλεπιδράσεις, ενώ είναι συχνότερα γεμάτες γεγονότα που δεν θα μπορούσαν να συμβούν με τον ίδιο τρόπο στην πραγματική ζωή.

Παράλληλα, εμφανίζουν μεγαλύτερη συναισθηματική ένταση και περισσότερα αρνητικά συναισθήματα.

Αυτό μπορεί να εξηγεί γιατί μέσα σε ένα όνειρο αποδεχόμαστε ακόμη και τις πιο παράλογες εξελίξεις.

Ένα σπίτι μπορεί να αλλάξει μορφή μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, ένας άνθρωπος μπορεί να αποκτήσει διαφορετικό πρόσωπο ή μια ιστορία να μεταφερθεί από έναν χώρο σε έναν άλλο χωρίς καμία λογική σύνδεση. Όσο διαρκεί το όνειρο, όμως, όλα αυτά μπορούν να μοιάζουν απολύτως φυσιολογικά.

Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο

Η νευροεπιστήμη προσφέρει ορισμένες εξηγήσεις για αυτή την ιδιαιτερότητα.

Κατά τον ύπνο REM, περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με το συναίσθημα και τη μνήμη, όπως η αμυγδαλή και ο ιππόκαμπος, παραμένουν ιδιαίτερα δραστήριες.

Την ίδια στιγμή, μειώνεται η δραστηριότητα σε τμήματα του προμετωπιαίου φλοιού που συμμετέχουν στον έλεγχο, στην αξιολόγηση και στη λογική επεξεργασία.

Έτσι, ο εγκέφαλος μπορεί να συνδυάζει διαφορετικές εικόνες, συναισθήματα και αναμνήσεις χωρίς να εφαρμόζει τους ίδιους αυστηρούς κανόνες που χρησιμοποιεί όταν είμαστε ξύπνιοι.

Μία από τις θεωρίες που έχουν διατυπωθεί για τη δημιουργία των ονείρων είναι η activation-synthesis. Σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, η νευρική δραστηριότητα κατά τον ύπνο οδηγεί τον εγκέφαλο στην προσπάθεια να οργανώσει και να ερμηνεύσει εσωτερικά σήματα, δημιουργώντας μια αφήγηση.

Με αυτόν τον τρόπο μπορούν να «ενωθούν» κομμάτια από διαφορετικές εμπειρίες και να προκύψει μια ιστορία που δεν θα μπορούσε να υπάρξει στην πραγματική ζωή.

Οι αναμνήσεις γίνονται υλικό για τα όνειρα

Η μνήμη φαίνεται να έχει επίσης σημαντικό ρόλο.

Κατά τη διάρκεια του ύπνου, ο εγκέφαλος επεξεργάζεται πληροφορίες που έχουν αποκτηθεί προηγουμένως. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι αναμνήσεις αναπαράγονται αυτούσιες, σαν μια ταινία.

Αντίθετα, τμήματα διαφορετικών εμπειριών μπορούν να επανενεργοποιηθούν και να συνδυαστούν με συναισθήματα ή παλαιότερες αναμνήσεις. Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι μια εντελώς νέα ιστορία.

Γι’ αυτό ένα πρόσωπο που είδαμε μέσα στην ημέρα μπορεί να εμφανιστεί σε ένα όνειρο μαζί με έναν χώρο από την παιδική μας ηλικία και ένα γεγονός που δεν έχει συμβεί ποτέ.

Όταν το μυαλό «περιπλανιέται»

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και ένα ακόμη εύρημα της μελέτης.

Οι άνθρωποι που έχουν μεγαλύτερη τάση να αφήνουν τις σκέψεις τους να περιπλανώνται κατά τη διάρκεια της ημέρας φαίνεται να αναφέρουν και πιο αλλόκοτα όνειρα, καθώς και περισσότερες αλλαγές σκηνικού.

Οι ερευνητές δεν υποστηρίζουν ότι η περιπλάνηση της σκέψης προκαλεί τα παράξενα όνειρα. Το εύρημα δείχνει, ωστόσο, ότι μπορεί να υπάρχει κάποια κοινή λειτουργία ανάμεσα στην αυθόρμητη σκέψη της ημέρας και στον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος δημιουργεί τις ιστορίες του ύπνου.

Η καθημερινότητα επηρεάζει όσα βλέπουμε στον ύπνο

Τα όνειρα φαίνεται να επηρεάζονται και από σημαντικές αλλαγές στην πραγματική ζωή.

Οι ερευνητές εξέτασαν ξεχωριστά δεδομένα από 80 ανθρώπους στην Ιταλία, οι οποίοι κατέγραφαν τα όνειρά τους κατά το πρώτο lockdown του 2020.

Εκείνη την περίοδο στα όνειρά τους εμφανίζονταν συχνότερα θέματα που σχετίζονταν με τους περιορισμούς, τις κοινωνικές σχέσεις, το σώμα και συγκεκριμένους χώρους. Παράλληλα, καταγράφηκε μεγαλύτερη συναισθηματική ένταση.

Καθώς όμως οι συνθήκες της καθημερινότητας μεταβάλλονταν, οι συγκεκριμένες διαφορές στα όνειρα μειώνονταν σταδιακά.

Τα στοιχεία αυτά ενισχύουν την άποψη ότι τα όνειρα δεν δημιουργούνται από το μηδέν. Ο εγκέφαλος φαίνεται να χρησιμοποιεί αναμνήσεις, εμπειρίες και συναισθήματα ως πρώτη ύλη, τα οποία στη συνέχεια συνδυάζει με πολύ πιο ελεύθερο τρόπο.

Έτσι εξηγείται γιατί μια πραγματική εμπειρία μπορεί να επιστρέψει στον ύπνο μας εντελώς μεταμορφωμένη, μέσα σε μια ιστορία όπου άνθρωποι, χώροι και γεγονότα μπλέκονται μεταξύ τους και η λογική της καθημερινότητας παύει προσωρινά να ισχύει.