Το ψάρι που «θάβεται» για χρόνια και ξυπνά μόλις επιστρέψει το νερό

Ένα ψάρι χωρίς νερό μοιάζει σχεδόν με ορισμό του αδύνατου. Κι όμως, στην Αφρική υπάρχει ένα ζώο που όταν η λίμνη ή το ποτάμι του στερέψει δεν πεθαίνει ούτε προσπαθεί απλώς να μετακινηθεί αλλού.

Χώνεται μέσα στη λάσπη, κλείνεται σε ένα είδος προστατευτικής κάψουλας και μπορεί να περιμένει εκεί για μήνες ή ακόμη και χρόνια.

Είναι το αφρικανικό lungfish, γνωστό στα ελληνικά ως πνευμονόψαρο.

Το παράξενο ψάρι διαθέτει βράγχια, αλλά έχει επίσης πραγματικούς πνεύμονες και μπορεί να αναπνέει ατμοσφαιρικό αέρα. Η δυνατότητα αυτή είναι ζωτικής σημασίας στα αφρικανικά υδάτινα συστήματα όπου η περίοδος των βροχών μπορεί να δημιουργήσει λίμνες και ποτάμια που λίγους μήνες αργότερα σχεδόν εξαφανίζονται.

Όταν το νερό αρχίζει να υποχωρεί, το πνευμονόψαρο σκάβει μέσα στη μαλακή λάσπη. Στη συνέχεια εκκρίνει μεγάλες ποσότητες βλέννας γύρω από το σώμα του. Η βλέννα στεγνώνει και σχηματίζει ένα σκληρό προστατευτικό περίβλημα, αφήνοντας όμως ένα μικρό άνοιγμα προς το στόμα ώστε το ζώο να συνεχίζει να αναπνέει αέρα.

Από εκείνη τη στιγμή μπαίνει σε μια κατάσταση που ονομάζεται αισθητοποίηση ή θερινή νάρκη (estivation). Είναι κάτι αντίστοιχο με τη χειμερία νάρκη, μόνο που εδώ ο βασικός αντίπαλος δεν είναι το κρύο αλλά η ζέστη και η ξηρασία.

Ο μεταβολισμός του μειώνεται εντυπωσιακά. Το ψάρι σταματά να τρώει και να πίνει και αρχίζει να ζει από την ενέργεια που έχει αποθηκεύσει στο σώμα του. Ο καρδιακός ρυθμός μπορεί να πέσει δραματικά και πολλές λειτουργίες του οργανισμού περιορίζονται στο απολύτως απαραίτητο.

Εξωτερικά, το ζώο φαίνεται σχεδόν νεκρό. Παραμένει ακίνητο μέσα σε μια σκληρή μάζα ξεραμένης λάσπης, ενώ γύρω του η παλιά λίμνη μπορεί πλέον να έχει μετατραπεί σε εντελώς στεγνό έδαφος.

Και περιμένει.

Η αναμονή μπορεί να διαρκέσει μήνες. Σε ακραίες συνθήκες, τα πνευμονόψαρα μπορούν να παραμένουν σε αυτή την κατάσταση ακόμη και για χρόνια. Δεν χρειάζεται να γνωρίζουν πότε θα επιστρέψουν οι βροχές. Ο οργανισμός τους έχει εξελιχθεί ακριβώς για να αντέχει την αβεβαιότητα.

Όταν τελικά βρέξει και το έδαφος γεμίσει ξανά νερό, συμβαίνει το αντίστροφο. Το νερό εισχωρεί στη λάσπη και φτάνει μέχρι το προστατευτικό κουκούλι. Καθώς το στόμα του ζώου αρχίζει να έρχεται ξανά σε επαφή με το νερό, το πνευμονόψαρο λαμβάνει το «σήμα» ότι η ξηρασία τελείωσε.

Η προστατευτική κάψουλα μαλακώνει και το ψάρι αρχίζει σταδιακά να κινείται. Βγαίνει από τη λάσπη και επιστρέφει στο νερό, σαν να ξυπνά από έναν εξαιρετικά βαθύ ύπνο.

Η ικανότητά του δεν είναι απλώς περίεργη. Αποτελεί ένα εντυπωσιακό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η ζωή μπορεί να προσαρμοστεί σε ακραίες συνθήκες. Σε ένα περιβάλλον όπου το νερό μπορεί να εξαφανιστεί για μεγάλο μέρος του έτους, ένα ψάρι που ήταν απολύτως εξαρτημένο από αυτό θα είχε ελάχιστες πιθανότητες επιβίωσης.

Το πνευμονόψαρο βρήκε διαφορετική λύση.

Δεν προσπάθησε να νικήσει την ξηρασία.

Έμαθε να σταματά σχεδόν τη ζωή του και να περιμένει μέχρι να επιστρέψει η βροχή.