Η μέρα που ένας βασιλιάς διέταξε να σφαγούν οι Δανοί της Αγγλίας

Στις 13 Νοεμβρίου 1002, μια βασιλική διαταγή μετέτρεψε τους Δανούς που βρίσκονταν στην Αγγλία σε στόχους εξόντωσης.

Ο Έθελρεντ Β’, αντιμέτωπος με επιδρομές, στρατιωτικές αποτυχίες και φόβους προδοσίας, αποφάσισε να χτυπήσει ανθρώπους μέσα στο ίδιο του το βασίλειο.

Η επιχείρηση έμεινε γνωστή ως η Σφαγή της ημέρας του Αγίου Μπράις, από τον Άγιο που τιμούσε εκείνη την ημερομηνία η Εκκλησία.

Περισσότερα από 1.000 χρόνια αργότερα, το γεγονός εξακολουθεί να προκαλεί ερωτήματα: ποιοι ακριβώς στοχοποιήθηκαν, πόσοι σκοτώθηκαν και τι πίστευε ότι θα πετύχαινε ο βασιλιάς;

Ένα βασίλειο υπό διαρκή πίεση

Για να κατανοήσει κανείς την απόφαση, πρέπει να επιστρέψει στην Αγγλία των τελευταίων δεκαετιών του 10ου αιώνα.

Οι σκανδιναβικές επιδρομές αποτελούσαν επαναλαμβανόμενη απειλή, ενώ η άμυνα του βασιλείου απαιτούσε χρήματα, στρατεύματα και συνεργασία μεταξύ ισχυρών τοπικών αρχόντων.

Ο Έθελρεντ επιχείρησε να αντιμετωπίσει τους αντιπάλους του με διαφορετικά μέσα, από στρατιωτικές κινητοποιήσεις μέχρι πληρωμές για την αποχώρησή τους.

Καμία επιλογή, ωστόσο, δεν εξασφάλιζε ότι ένας στόλος που έφευγε δεν θα αντικαθιστούνταν από κάποιον άλλον.

Η εικόνα μιας χώρας χωρισμένης καθαρά σε Άγγλους και ξένους εισβολείς θα ήταν παραπλανητική.

Σκανδιναβικοί πληθυσμοί είχαν εγκατασταθεί σε περιοχές της Αγγλίας πολύ πριν από το 1002, δημιουργώντας κοινότητες και δεσμούς με την τοπική κοινωνία.

Παράλληλα, νεότεροι αφιχθέντες μπορούσαν να είναι έμποροι, πολεμιστές ή μισθοφόροι στην υπηρεσία του ίδιου του βασιλιά.

Η λέξη «Δανοί» στις μεσαιωνικές αφηγήσεις δεν αντιστοιχεί πάντοτε στις σημερινές, σαφώς οριοθετημένες εθνικές κατηγορίες.

Η πληροφορία για τη συνωμοσία

Το Αγγλοσαξονικό Χρονικό συνδέει τη διαταγή με πληροφορίες ότι οι Δανοί σχεδίαζαν να σκοτώσουν τον βασιλιά και τους συμβούλους του και κατόπιν να καταλάβουν το βασίλειο.

Πρόκειται για την εξήγηση που καταγράφει η αφήγηση, όχι για μια συνωμοσία αποδεδειγμένη μέσα από ανεξάρτητη έρευνα.

Δεν διαθέτουμε πλήρη φάκελο με ονόματα, ανακρίσεις και στοιχεία που να επιτρέπει ασφαλές συμπέρασμα.

Γνωρίζουμε, όμως, ότι η απειλή παρουσιάστηκε ως αρκετά σοβαρή ώστε να δικαιολογήσει μια οργανωμένη θανατηφόρα ενέργεια.

Μια σημαντική σύγχρονη ερμηνεία περιορίζει τον πιθανό στόχο κυρίως σε πρόσφατα εγκατεστημένους Σκανδιναβούς πολεμιστές, ιδιαίτερα μισθοφόρους των οποίων η αφοσίωση αμφισβητούνταν.

Ορισμένοι είχαν προηγουμένως εγκαταλείψει τη βασιλική υπηρεσία και είχαν στραφεί εναντίον αγγλικών περιοχών.

Αυτό προσφέρει συγκεκριμένο στρατιωτικό πλαίσιο στην απόφαση, χωρίς να αποδεικνύει συλλογική ενοχή των θυμάτων.

Επιβάλλει επίσης προσοχή στην εντυπωσιακή, αλλά υπεραπλουστευτική εικόνα μιας ταυτόχρονης εξόντωσης κάθε ανθρώπου δανικής καταγωγής σε ολόκληρη την Αγγλία.

Το καταφύγιο που τυλίχθηκε στις φλόγες

Η πιο συγκεκριμένη μαρτυρία για τη βία προέρχεται από την Οξφόρδη. Σύμφωνα με βασιλικό έγγραφο του 1004, Δανοί που προσπαθούσαν να ξεφύγουν από τον θάνατο κατέφυγαν στον ναό της Αγίας Φράιντσγουαϊντ.

Η αναζήτηση προστασίας σε έναν ιερό χώρο δείχνει την απελπισία τους, αλλά και την προσδοκία ότι τα όριά του θα συγκρατούσαν τους διώκτες.

Στην περίπτωση αυτή, η προσδοκία διαψεύστηκε: οι άνθρωποι που τους καταδίωκαν έβαλαν φωτιά στην εκκλησία.

Το έγγραφο συντάχθηκε για να επιβεβαιώσει εκκλησιαστικά δικαιώματα, καθώς η πυρκαγιά είχε καταστρέψει και αρχεία του ναού.

Έτσι, ένα διοικητικό ζήτημα διέσωσε μια ιδιαίτερα σκοτεινή μαρτυρία για τη σφαγή.

Η περιγραφή δεν αντιμετωπίζει τους καταδιωκόμενους με συμπόνια, αλλά χρησιμοποιεί βιβλικές εικόνες που τους παρουσιάζουν ως βλαβερή παρουσία ανάμεσα στον υπόλοιπο πληθυσμό.

Η γλώσσα αυτή φανερώνει πώς η βασιλική εξουσία επιχειρούσε να παρουσιάσει την εξόντωση ως θεμιτή πράξη.

Πόσοι άνθρωποι σκοτώθηκαν;

Δεν υπάρχει αξιόπιστος συνολικός αριθμός θυμάτων. Οι μαρτυρίες δεν επιτρέπουν να σχεδιαστεί ένας πλήρης χάρτης των επιθέσεων ούτε να υπολογιστεί πόσο ομοιόμορφα εφαρμόστηκε η διαταγή.

Η Οξφόρδη προσφέρει ένα σαφές τοπικό παράδειγμα, αλλά δεν μπορεί αυτομάτως να θεωρηθεί πιστή εικόνα όσων συνέβησαν παντού.

Αντίστοιχα, η απουσία λεπτομερών καταγραφών από άλλες περιοχές δεν αρκεί για να αποκλείσει τη βία εκεί.

Η αβεβαιότητα αφορά και τη σύνθεση των θυμάτων. Οι μεταγενέστερες αφηγήσεις περιλαμβάνουν δραματικές ιστορίες, όμως η χρονική απόσταση από τα γεγονότα απαιτεί προσεκτική αξιολόγηση.

Η ιστορική έρευνα προσπαθεί να διαχωρίσει τις πρώιμες μαρτυρίες από όσα προστέθηκαν αργότερα.

Το βέβαιο παραμένει περιορισμένο αλλά ουσιαστικό: υπήρξε βασιλική εντολή εξόντωσης και στην Οξφόρδη άνθρωποι κυνηγήθηκαν μέχρι έναν ναό που πυρπολήθηκε.

Τα οστά που επανέφεραν την υπόθεση

Το 2008, ανασκαφές στο Κολέγιο Σεντ Τζονς της Οξφόρδης αποκάλυψαν μια μαζική ταφή, αναζωπυρώνοντας το ενδιαφέρον για τη σφαγή.

Τα ανθρώπινα κατάλοιπα παρουσίαζαν σοβαρά τραύματα από όπλα και συνδέθηκαν ερευνητικά με το ενδεχόμενο μιας οργανωμένης επίθεσης.

Ανάμεσα στους νεκρούς βρίσκονταν κυρίως νεαροί άνδρες, αλλά και έφηβοι.

Η ανακάλυψη έδωσε στην ιστορική συζήτηση κάτι που οι γραπτές αφηγήσεις δεν μπορούσαν να προσφέρουν: άμεσα στοιχεία από τα σώματα ανθρώπων που πέθαναν βίαια.

Ωστόσο, η ταύτισή τους με τα θύματα της 13ης Νοεμβρίου δεν είναι οριστικά αποδεδειγμένη.

Οι αναλύσεις διατροφής και προέλευσης ενίσχυσαν τη σύνδεση αρκετών νεκρών με σκανδιναβικούς πληθυσμούς, ενώ η χρονολόγηση άφησε περιθώρια διαφορετικών ερμηνειών.

Η διάκριση είναι κρίσιμη: ένας σκανδιναβικός πληθυσμός που υπέστη βίαιο θάνατο δεν ταυτίζεται υποχρεωτικά με ένα συγκεκριμένο καταγεγραμμένο γεγονός.

Η αρχαιολογία φωτίζει την υπόθεση, διατηρώντας ταυτόχρονα ανοιχτά ορισμένα από τα βασικά της ερωτήματα.

Η διαταγή δεν έσωσε τον θρόνο

Όποιο και αν ήταν το εύρος της επιχείρησης, η Αγγλία δεν απαλλάχθηκε από τη σκανδιναβική απειλή.

Ο Σβεν της Δανίας συνέχισε τις εκστρατείες του και το 1013 επέβαλε την κυριαρχία του, αναγκάζοντας τον Έθελρεντ να εγκαταλείψει τη χώρα. Ο Άγγλος βασιλιάς επέστρεψε μετά τον θάνατο του αντιπάλου του, το 1014, αλλά η ανάκτηση του θρόνου αποδείχθηκε προσωρινή.

Το 1016, τη χρονιά που πέθανε ο Έθελρεντ, ο Κνούτος ολοκλήρωσε την κατάκτηση του βασιλείου.

Θα ήταν υπερβολή να αποδοθεί αυτή η εξέλιξη αποκλειστικά στη σφαγή.

Οι πολεμικές αναμετρήσεις, οι δυναστικές διεκδικήσεις και οι εσωτερικές συγκρούσεις είχαν βαθύτερες ρίζες.

Ωστόσο, η βασιλική διαταγή δεν πέτυχε τη σταθερότητα που υποτίθεται ότι υπηρετούσε.

Σήμερα, η ιστορία της ξεχωρίζει επειδή δείχνει πόσο εύκολα ο φόβος της προδοσίας μπορούσε να μετατραπεί σε συλλογική καταδίκη.

Πίσω από τις διαμάχες των ηγεμόνων παραμένουν οι άνθρωποι που αναζήτησαν καταφύγιο και ανακάλυψαν ότι ούτε οι τοίχοι μιας εκκλησίας αρκούσαν για να τους προστατεύσουν.