Οι φωνές που πολέμησαν τον φόβο το 1940 – Τα τραγούδια που σήκωσαν μια ολόκληρη Ελλάδα

Στα χρόνια του πολέμου και της Κατοχής, το τραγούδι δεν ήταν απλώς διασκέδαση. Για έναν ολόκληρο λαό έγινε παρηγοριά, κουράγιο, ειρωνεία απέναντι στον εχθρό και ένας τρόπος να μείνει ζωντανή η ελπίδα.

Στα θέατρα, στο ραδιόφωνο, στους δίσκους των 78 στροφών αλλά και κοντά στους στρατιώτες που βρίσκονταν στο μέτωπο, οι φωνές των καλλιτεχνών συνόδευσαν μια από τις πιο δύσκολες περιόδους της νεότερης ελληνικής ιστορίας.

Από τη Σοφία Βέμπο και τη Ρένα Βλαχοπούλου μέχρι τον Νίκο Γούναρη, τη Δανάη Στρατηγοπούλου και τον Μάρκο Βαμβακάρη, διαφορετικοί μουσικοί κόσμοι ενώθηκαν γύρω από την ίδια πραγματικότητα. Άλλοι τραγούδησαν τον αποχωρισμό, άλλοι σατίρισαν τον Μουσολίνι και άλλοι έδωσαν φωνή στην αγωνία του στρατιώτη που βρισκόταν μακριά από το σπίτι.

Σοφία Βέμπο: Η φωνή που έγινε σύμβολο

Αν υπάρχει μία καλλιτέχνιδα που ταυτίστηκε απόλυτα με το Έπος του ’40, αυτή ήταν η Σοφία Βέμπο. Η δυνατή και χαρακτηριστική φωνή της πέρασε από τη σκηνή στην ίδια την ιστορία και το όνομά της συνδέθηκε τόσο στενά με την εποχή, ώστε έμεινε γνωστή ως η «τραγουδίστρια της Νίκης».

Το περίφημο «Παιδιά, της Ελλάδος παιδιά» βασίστηκε στη μελωδία της «Ζεχρά», που είχε ήδη ηχογραφηθεί πριν από τον πόλεμο. Με νέους στίχους του Μίμη Τραϊφόρου, η μελωδία μεταμορφώθηκε σε τραγούδι του μετώπου, με επίκεντρο όχι μόνο τους στρατιώτες αλλά και τις γυναίκες που τους αποχαιρετούσαν και περίμεναν την επιστροφή τους.

Παράλληλα, η Βέμπο αξιοποίησε και τη σάτιρα. Τραγούδια που γελοιοποιούσαν τον Μουσολίνι και την ιταλική πολεμική μηχανή λειτουργούσαν σαν μικρές ψυχολογικές νίκες σε μια εποχή όπου η πραγματικότητα ήταν εξαιρετικά σκληρή.

Η Ρένα Βλαχοπούλου πριν γίνει θρύλος της κωμωδίας

Πολύ πριν γίνει μία από τις πιο αγαπημένες μορφές του ελληνικού κινηματογράφου, η Ρένα Βλαχοπούλου είχε ξεκινήσει ως τραγουδίστρια. Το 1940 ήταν ακόμη νέα καλλιτέχνιδα και εμφανιζόταν στις πολεμικές επιθεωρήσεις της Αθήνας.

Η φωνή της συνδέθηκε με τραγούδια της εποχής, ενώ λίγο πριν από τη γερμανική εισβολή τραγούδησε το «Πήγαινε κι όταν θα ‘ρθεις», ένα βαλς που μιλούσε περισσότερο για τον αποχωρισμό παρά για τον ίδιο τον πόλεμο. Η ερωτική ιστορία γινόταν έτσι καθρέφτης της καθημερινότητας χιλιάδων ανθρώπων που αποχωρίζονταν τους αγαπημένους τους χωρίς να γνωρίζουν αν θα τους ξαναδούν.

Το «Κορόιδο Μουσολίνι» και ο Νίκος Γούναρης

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά σατιρικά τραγούδια του πολέμου ήταν το «Κορόιδο Μουσολίνι». Η γνωστή ιστορική ηχογράφησή του ανήκει στον Νίκο Γούναρη και κυκλοφόρησε με τίτλο «Στη Ρώμη».

Το ενδιαφέρον είναι ότι η μελωδία προερχόταν από ιταλικό τραγούδι. Με νέους ελληνικούς στίχους, μετατράπηκε σε σάτιρα εναντίον του ίδιου του Μουσολίνι. Ήταν ένας τρόπος να αντιστραφεί συμβολικά η δύναμη του αντιπάλου: μια ιταλική επιτυχία γινόταν μουσικό όπλο εναντίον της φασιστικής Ιταλίας.

Η πιο ανθρώπινη πλευρά του πολέμου

Δεν ήταν όλα τα τραγούδια θριαμβευτικά ή σατιρικά. Η Δανάη Στρατηγοπούλου εξέφρασε μια πιο εσωτερική πλευρά της εποχής, τραγουδώντας για την αγάπη, τον φόβο και τον αποχωρισμό.

Το «Άιντε στο καλό» αποτύπωνε τη στιγμή κατά την οποία μια γυναίκα αποχαιρετά τον άνδρα που φεύγει για τον πόλεμο. Δεν υπήρχε η ένταση μιας πολεμικής επιθεώρησης, αλλά η απλή αγωνία ενός ανθρώπου που δεν γνωρίζει αν ο αγαπημένος του θα επιστρέψει.

Αργότερα, στα χρόνια της Κατοχής, η ίδια η Στρατηγοπούλου ανέπτυξε και αντιστασιακή δράση, συνδέοντας τη ζωή της όχι μόνο με τη μουσική αλλά και με την ιστορία της περιόδου.

Όταν το ρεμπέτικο συνάντησε το μέτωπο

Ο πόλεμος πέρασε και στο ρεμπέτικο. Ο Μάρκος Βαμβακάρης, μαζί με τον Απόστολο Χατζηχρήστο, ηχογράφησε το 1941 το «Μουσολίνι άλλαξε γνώμη», βασισμένο σε παλαιότερη δική του μελωδία.

Εδώ ο πόλεμος δεν παρουσιαζόταν μέσα από την επιθεώρηση και τα αστικά θέατρα, αλλά μέσα από τη λαϊκή γλώσσα και τον κόσμο του ρεμπέτικου.

Η σάτιρα παρέμενε βασικό όπλο, όμως υπήρχε και μια διαφορετική διάσταση: η αναφορά στα δεινά που προκαλούσε το φασιστικό καθεστώς ακόμη και στον ίδιο τον ιταλικό λαό.

Παράλληλα, η δημοτική μουσική έδωσε τη δική της φωνή στο μέτωπο. Ο Γιώργος Παπασιδέρης τραγούδησε για τα βουνά της Ηπείρου, τους στρατιώτες και την επιθυμία της επιστροφής στο σπίτι, μεταφέροντας τον πόλεμο μέσα από έναν μουσικό κόσμο που ήταν βαθιά οικείος στην ελληνική ύπαιθρο.

Τα τραγούδια έμειναν όταν σταμάτησαν τα όπλα

Περισσότερες από οκτώ δεκαετίες αργότερα, οι άνθρωποι εκείνης της εποχής έχουν σχεδόν όλοι φύγει. Οι φωνές τους όμως εξακολουθούν να ακούγονται.

Οι παλιοί δίσκοι, οι ηχογραφήσεις και οι μελωδίες του 1940 δεν αποτελούν απλώς μουσικά ντοκουμέντα. Είναι καταγραφές μιας κοινωνίας που προσπαθούσε να αντιμετωπίσει τον φόβο με όποιον τρόπο μπορούσε.

Κάποιοι πήγαν στο μέτωπο με το όπλο. Άλλοι έμειναν πίσω και περίμεναν. Και κάποιοι στάθηκαν μπροστά σε ένα μικρόφωνο και έδωσαν σε όλους τους υπόλοιπους κάτι εξίσου πολύτιμο: μια φωνή που τους θύμιζε ότι δεν ήταν μόνοι.