Κωνσταντίνος Τσάτσος: Η ιστορική ομιλία του στη Κατοχή που οδήγησε στην καθιέρωση της 28ης Οκτωβρίου

Αθήνα, Οκτώβριος του 1941. Η γερμανική κατοχή έχει επιβάλει τον φόβο και τη σιωπή στην πρωτεύουσα. Οι δρόμοι βρίσκονται υπό τον έλεγχο των κατακτητών, πολλά σχολεία έχουν επιταχθεί και τα πανεπιστήμια λειτουργούν με δυσκολίες, μέσα σε ένα ασφυκτικό κλίμα επιτήρησης.

Μέσα σε αυτή τη σκοτεινή πραγματικότητα, ένας καθηγητής της Νομικής Σχολής αποφασίζει να υψώσει τη φωνή του, στέλνοντας στους φοιτητές του ένα μήνυμα ελευθερίας και αντίστασης.

Πρόκειται για τον Κωνσταντίνο Τσάτσο, ο οποίος, λίγες ημέρες πριν από την πρώτη επέτειο της 28ης Οκτωβρίου 1940, ανακοινώνει στους φοιτητές του ότι δεν θα πραγματοποιήσει το προγραμματισμένο μάθημά του την ημέρα της εθνικής επετείου. Στον πίνακα ανακοινώσεων της Νομικής, στην οδό Σόλωνος, εμφανίζεται το λιτό σημείωμα που έμελλε να αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία:

«Την Τρίτη 28 Οκτωβρίου 1941 κωλύομαι να διδάξω. Κωνσταντίνος Τσάτσος».

Για τους φοιτητές, το μήνυμα δεν ήταν μια απλή ανακοίνωση απουσίας. Ήταν ένα κάλεσμα να τιμήσουν την επέτειο και να θυμηθούν τον αγώνα του ελληνικού λαού, σε μια εποχή κατά την οποία κάθε δημόσια εκδήλωση μπορούσε να προκαλέσει την αντίδραση των κατοχικών αρχών.

Η εντολή του πρύτανη και η απόφαση του καθηγητή

Η κίνηση του Τσάτσου δεν πέρασε απαρατήρητη. Την προηγούμενη ημέρα, στις 27 Οκτωβρίου, ο πρύτανης του Πανεπιστημίου, αφού είδε την ανακοίνωση, κάλεσε τον καθηγητή στο γραφείο του και του ζήτησε να πραγματοποιήσει κανονικά το μάθημα. Μάλιστα, σύμφωνα με την αφήγηση των γεγονότων, του έδωσε εντολή να αποχωρήσει από την αίθουσα εάν οι φοιτητές προχωρούσαν σε εκδηλώσεις για την επέτειο.

Ο Τσάτσος, ωστόσο, δεν εγκατέλειψε την απόφασή του. Αποφασισμένος να τιμήσει την ημέρα, συγκέντρωσε τους φοιτητές του στο κεντρικό αμφιθέατρο, την καθιερωμένη ώρα του φροντιστηρίου. Η αίθουσα γέμισε από νέους ανθρώπους που, μέσα στο κλίμα φόβου της Κατοχής, περίμεναν να ακούσουν κάτι περισσότερο από μια συνηθισμένη πανεπιστημιακή διάλεξη.

Όταν ο καθηγητής εμφανίστηκε στην εξέδρα, η προσοχή όλων στράφηκε πάνω του. Άρχισε να μιλά με πάθος, εξηγώντας στους φοιτητές τη σημασία της γενιάς τους και την ευθύνη που θα αναλάμβαναν για το μέλλον της χώρας.

«Είστε μια ευλογημένη γενεά», τους είπε, αντιπαραβάλλοντας τη δική τους δοκιμασία με τις εμπειρίες της προηγούμενης γενιάς, η οποία είχε γνωρίσει τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τις αναταράξεις της μεταπολεμικής περιόδου.

Στη συνέχεια, αναφέρθηκε στους Έλληνες που πολέμησαν στα βουνά της Αλβανίας, αλλά και στους τραυματίες που επέστρεψαν από το μέτωπο με βαριές σωματικές απώλειες. Όπως τόνισε, οι θυσίες τους δημιουργούσαν για τους νέους μια μεγάλη ευθύνη: να αξιοποιήσουν την ελευθερία που θα κληρονομούσαν και να οικοδομήσουν μια καλύτερη κοινωνία.

«Όσα κατακτήσανε αυτοί που κοιμούνται στα χιόνια της Αλβανίας, αυτοί που γυρίζουν χωρίς πόδια, χωρίς χέρια και χωρίς μάτια στους δρόμους, εσείς θα ’χετε την τιμή και την ευτυχία να τα καρπωθείτε και να τα αξιοποιήσετε», ανέφερε χαρακτηριστικά.

Ο καθηγητής δεν περιορίστηκε, όμως, σε έναν λόγο εθνικής μνήμης. Κάλεσε τους φοιτητές να μετατρέψουν τον ενθουσιασμό τους σε πολιτική συνείδηση και να αγωνιστούν για μια κοινωνία βασισμένη στην ελευθερία και την κοινωνική δικαιοσύνη.

«Αν, ύστερα από τόσο αίμα που χάθηκε, δεν πραγματοποιήσετε μία πολιτειακή και μία διαπολιτειακή τάξη στηριγμένη στις αρχές της ελευθερίας και της κοινωνικής δικαιοσύνης, τότε όλος ο αγώνας του παρόντος κινδυνεύει να χάσει την αξία του», τους είπε, εκφράζοντας παράλληλα την πεποίθησή του ότι η νέα γενιά θα ανταποκρινόταν στην ιστορική της αποστολή.

Χρόνια αργότερα, ο Αλέξανδρος Μαγκάκης, ο οποίος ως φοιτητής Νομικής είχε παρακολουθήσει την ομιλία, θα περιέγραφε τη συγκλονιστική επίδραση που είχε ο λόγος του Τσάτσου στους νέους.

Όπως θυμόταν, ο καθηγητής ανέπτυσσε σταδιακά τους συλλογισμούς του γύρω από τις θεμελιώδεις αρχές του Δικαίου, οδηγώντας το ακροατήριο σε μια κορύφωση. Κάποια στιγμή, σύμφωνα με τη μαρτυρία του Μαγκάκη, ο Τσάτσος είπε:

«Και τώρα θα σας μιλήσω για την τελική αρχή, που αυτή πια δεν μπορώ να σας την αποδείξω».

Και συνέχισε:

«Αυτή πρέπει κανείς να την πιστεύει. Την αρχή της Ελευθερίας».

Η λέξη «Ελευθερία», όπως περιέγραψε ο Μαγκάκης, δεν ακούστηκε απλώς μέσα στην αίθουσα. Εκφωνήθηκε με τέτοιο πάθος, ώστε προκάλεσε έντονη συγκίνηση στους φοιτητές.

«Η λατρεμένη αυτή λέξη δεν ειπώθηκε απλώς, αλλά κυριολεκτικά εκτοξεύτηκε με μέγα πάθος και μας βρήκε κατάστηθα», θυμόταν ο ίδιος, περιγράφοντας τον ενθουσιασμό που ακολούθησε.

Οι φοιτητές ξέσπασαν σε χειροκροτήματα και επευφημίες. Η πρωτοβουλία του καθηγητή είχε ξεπεράσει τα όρια μιας πανεπιστημιακής ομιλίας, μετατρέποντας το αμφιθέατρο σε χώρο έκφρασης της αντίστασης απέναντι στην Κατοχή.

Η απόλυση από το Πανεπιστήμιο και οι συνέπειες

Η ομιλία δεν έμεινε χωρίς αντίκτυπο. Σύμφωνα με την ιστορική αφήγηση, οι φοιτητές φοβούνταν ότι οι κατοχικές αρχές θα αντιδρούσαν και φρόντισαν να απομακρύνουν τον καθηγητή από τον χώρο, ώστε να αποφύγει ενδεχόμενη σύλληψη από τους Ιταλούς.

Την επόμενη ημέρα, ο Κωνσταντίνος Τσάτσος απολύθηκε από το Πανεπιστήμιο με απόφαση της κατοχικής κυβέρνησης. Η ενέργειά του χαρακτηρίστηκε «ασύνετη», ενώ η απόλυση τού στέρησε τον μισθό και κάθε συνταξιοδοτικό δικαίωμα.

Ωστόσο, η επίδραση της ομιλίας του δεν περιορίστηκε σε εκείνη την ημέρα. Σύμφωνα με τη μαρτυρία του Μαγκάκη, ο λόγος του Τσάτσου συνέβαλε αποφασιστικά στη διαμόρφωση του κλίματος που οδήγησε στη μεγάλη εθνικοαπελευθερωτική διαδήλωση, στην οποία συμμετείχαν φοιτητές, τραυματίες του πολέμου και εργαζόμενοι.

Όπως ανέφερε, το Πανεπιστήμιο αποτέλεσε βασικό οργανωτικό σημείο αναφοράς για τις μαζικές αγωνιστικές κινητοποιήσεις που άρχισαν να εκδηλώνονται στην Αθήνα.

Η επιστροφή στη διδασκαλία και η καθιέρωση της 28ης Οκτωβρίου

Μετά την απελευθέρωση της χώρας, ο Κωνσταντίνος Τσάτσος επέστρεψε στο Πανεπιστήμιο ως τακτικός καθηγητής Δικαίου. Οι διαλέξεις του συγκέντρωναν μεγάλο αριθμό φοιτητών, ενώ η διδασκαλία του συνέβαλε στην αναζωογόνηση της πνευματικής ζωής σε μια Ελλάδα που προσπαθούσε να επουλώσει τις πληγές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

Το 1944, ο τότε πρωθυπουργός Γεώργιος Παπανδρέου καθιέρωσε την 28η Οκτωβρίου ως ημέρα μνήμης και εθνική εορτή, ισότιμη με την 25η Μαρτίου.